वळूचा सल

वळूंनी आता कुणाच्या तोंडाकडे पहायचं? गुबगुबीत वशिंड, फुरफुरणारे कान, वटारलेले डोळे, माती उकरणारे खूर, उष्ण नि:श्वास सोडणाऱ्या फेंदारलेल्या नाकपुड्या हे वर्णन जरी एखाद्या राष्ट्रवादी किंवा कॉंग्रेसच्या (आणि काही निवडक भाजपच्याही) कार्यकर्त्याचे वाटले तरी प्रत्यक्षात ते एका केविलवाण्या वळूचे आहे हो. आणि या वळूला नुकतेच सरकारने पुन्हा वाऱ्यावर सोडले आहे. गायीला रक्षण आणि वळूचे मात्र ताडन. गाईचे ते गोमय आणि वळूचे ते मात्र शेण? गाईला छान गोठ्यात ठेवून तिच्यापुढे चारा टाकणार आणि वळूला मात्र शर्यतीच्या गाड्याला जुंपणार? वळू हा आपला राष्ट्रीय पशू जरी नसला तरी त्याचे सर्व आविष्कार आपण दैनंदिन व्यवहारात पाहत असतो. निमूटपणाने काम करणाऱ्याला, सांगितलेले ऐकणाऱ्याला बैलोबा तर अंगावर आलं तर शिंगावर घेणाऱ्याला वळू,  मठ्ठ दांडगटाला सांड तर गळ्यात मंजुळ घंटा बांधून शेतात नांगरणाऱ्याला छानपैकी वृषभ. नाही, विनोदी नाही लिहिता येत यावर. आणि मी लिहिणारही नाही. मुक्या प्राण्यांना शर्यतीसारख्या केवळ अघोरी प्रकाराला जुंपावं हे पटत नाही. त्याचं कसलंही समर्थन करता येत नाही. हा कसला आनंद म्हणायचा? ही तर विकृती. आपल्या विकृत आनंदासाठी प्राण्यांचा अघोरी छळ करणे हा गुन्हाच ठरायला हवा. अरब लोक लहान मुलांना उंटांवर बांधून शर्यती लावतात. पार कळवळा आणून आपण रडत असतो. आखाती प्रदेश आणि तिथले लोक हे अश्मयुगीन आहेत, त्यांच्याकडून बुद्धी, कणव, सहिष्णुता, भूतदया असल्या शब्दांचीही अपेक्षा करता येत नाही. आपण भारतीय तर स्वत:ला उत्क्रांत पावलेले, थोर वैचारिक, भूतदयावादी मानतो ना? मग इथे कुठे गेली ती अक्कल? मानव एक गोष्ट विसरतो. आपण जे कुणी आज आहोत ते केवळ योगायोगाने. कोट्यवधी वर्षांच्या उत्क्रांतीप्रक्रियेत योगायोगाने घडलेली एक घटना. ज्या घटनेने डायनासोर क्षणार्धात संपले, ती घटना पुन्हा केव्हाही घडू शकते. केवळ योगायोगाने प्राप्त झालेल्या बौद्धिक श्रेष्ठत्वाचा इतका माज आपण करू नये. प्रत्येक जिवाला जगण्याचा हक्क आहे. त्यांना तो बजावता येत नाही इतकंच.

केवळ राजकीय फायदा आणि हेतू डोळ्यासमोर ठेवून घेतलेला हा निर्णय आहे हे उघड आहे. मोदी सरकारने विरोध पत्करून गाईला संरक्षण दिले पण इकडे हा असला अनाकलनीय निर्णय घेतला. सगळेच जीव "माता" का नाही मानत? हिंदु धर्मात जीवहत्या हे पाप आहे ना? मग अनन्वित छळ करणारे हे खेळ सरकारमान्य का करता? त्यासाठी भाजपच्या बैलाला होssss! त्रिवार निषेध! अर्थात राजकारण, सरकार वगैरेंना दोषी ठरवणं सोपं आहे. इथे दोष आहे आपल्यातीलच या मनोविकृतीचा. शर्यतीसारखा अघोरी प्रकार खेळ मानण्याच्या आपल्या मनोवृत्तीचा. प्राण्याला वेदना चेहऱ्यावर दाखवता येत नाही, भावना व्यक्त करता येत नाहीत. म्हणून बैलांच्या वतीने मीच त्या व्यक्त करायचं ठरवलं आहे. मला बैल म्हटलंत तरी चालेल. मुर्दाड, बेमुर्वतखोर, क्रूर मानवापेक्षा बैल बरा. 

शेतात राबलो मी
गोठ्यात रवंथलो मी
कधी पाहून सुबक शेपटी
अंगांग थरारलो मी

चौखूर उधळावे वनी
भरून वाऱ्यास दो कानी
वदावे सर्व जनी
हा वळू किती गुणी

थबकले खूर माझे
आता त्या घरापाशी
टेकले गुडघे धडधडे अंतरी
करतो वंदन मान्नीय पशूमंत्री

पाहता तो मंत्री वदनी
सूख जाहले हो साजणी
मुख मजसम, तशीच वाणी
माझेच रूप भासले त्या क्षणी

थबकला मंत्री भिडली दिठी
स्मित ओळखीचे झळकले ओठी
हंबरूनी म्हणे कृपा झाली मोठी
मिळाला वळू आयता शर्यतीसाठी

जळो जिणे हे लाजिरवाणे 
ऊर फुटी पळणे अन् आसूड खाणे
ईश्वरे योजिले सर्व जीव जगणे
ईश्वरच गहाण कसले जिणे अन् मरणे… 

टीम राहुल

इंडियन एस्प्रेसमधल्या जाहिराती पाहून पाहून कंटाळा आला राव. सारखं कतार की कातर, मस्कत की मुस्काट असल्या देशांच्या जाहिराती हो! असल्या भीषण नावांच्या देशांतही इंजिनियर वगैरे लागतात हे पाहून डोळे पाणावत. "मुसुनमानांचे देश ना रे हे? जळ्ळी मेली ती नोकरी! जाळीची टोपी घालून बकऱ्या चारायला इंजिनेर कशाला हवेत रे यांना? बरं बकऱ्याही काही दुधासाठी नाहीत, शेवटी खाटखुटच व्हायचं ना त्यांचं. तू बरीक इथेच बरा रे. छान वरणभात बरा आपला!" इति आमची प्रेमळ आत्या. मग काही जाहिराती कसलं तरी सर्कारी महानिगम, नाही तर सहकारी महासंघ असल्या खास, निविदा सूचना मागवल्याप्रमाणे. "सर्कारी नोकरीच बरी हो! एकदा चिकटलास की निवृत्तीकडे डोळे ठेवून कालक्रमणा करायची. एरवी घरात झोपा काढतोसच. त्या तिथे काढ." इति आमचे पोष्टात असेच ष्टाम्पासारखे चिकटलेले एक काका. पिताश्रींचे म्हणणे वेगळे होते. काही कर आणि स्वत:च्या पायावर उभा राहा म्हणजे मी सुटलो, एवढीच माफक अपेक्षा ते ठेवून असत. मातोश्रींच्या काळज्या वेगळ्या असत. त्यांना सरकारी नोकरी म्हणजे भ्रष्टाचार, खाजगी कंपनीत नोकरी म्हणजे गुलामगिरी आणि स्वत:चा उद्योग म्हणजे डोकेदुखी, ब्लडप्रेशरला आमंत्रण असे वाटे. त्यामुळे मी नक्की काय करावे याबद्दल ती संभ्रमात असे. पण मी "मार्गाला लागावे" यासाठी तिच्याकडून नवस बोलणे, उपवास करणे इत्यादि अत्यंत प्रभावी अशा उपाययोजना नियमित चालू असत. याशिवाय आत्याच्या यजमानांना सांगून जरा "शब्द" टाकायला सांगणे वगैरे उपाय चालूच होते. मी तसा काही रिकामा नव्हतो. संध्याकाळ ते रात्री दीड वाजेपर्यंत सदाशिव पेठ ते शिंदे आळी या प्रभागातील चार चार वेगवेगळे कट्टे सांभाळत होतो. जनसंपर्क प्रचंड होता. परंतु तो आमच्या मातोश्रींच्या मते "उडाणटप्पू" मंडळींचा होता. "काडीच्याही उपयोगाची नाहीत हो ही मंडळी! त्यांच्या संगती राहून तू मात्र वाया चालला आहेस!" असे ती म्हणे. मी म्हणत असे,"उपयोगी पडण्यासाठी केलेली मैत्री ही खरी मैत्रीच नव्हे." आणि वर कीर्तनकाराच्या थाटात "खरा तो प्रेमा ना धरी लोभ मनी" हे पद ताना घेऊन म्हणून दाखवत असे. त्यावर ती माऊली हातातील उलथने माझ्या दिशेने फेकून खरा लोभ कसा असतो ते दाखवत असे.

अशा रीतीने शांत जीवन जगत असताना, क्षितिजावर झुंजूमुंजू झाले. भवितव्य उज्वल असल्याचा संकेत देणारे शुभशकुन होऊ लागले. दिवाभीते गायब झाली, पक्षी मंजुळ शब्द करू लागले. गोठ्यात गायीला वासरू लुचू लागले. परसात कुक्कुटकोंब्याचे आगमन झाले, मुंगुसाने दर्शन दिले, शेजारच्यांची काळी मांजरी बाहेर पडत होती ती मला पाहून पुन्हा आत पळाली. बहुधा मीच तिला आडवा गेलो. हे असे शुभशकुन का होत आहेत याचा विचार करत असतानाच आमचा मध्यरात्रीच्या मंडईतील कट्ट्यावरील (हॉटेल प्यासानजीक) एक मित्र आला. त्यानेच शुभवर्तमान आणले. सदरहू मित्र, अन्या, कॉंग्रेसचा मध्यम धडाडीचा पण होतकरू असा कार्यकर्ता आहे. मध्यम धडाडीवरून "तरुण तडफदार नेते" इथवर प्रमोशन मिळण्यासाठी फक्त अजून एका दखलपात्र गुन्ह्याच्या नोंदीची आवश्यकता आहे. येत्या गणपतीत तो मानसही पूर्ण होईल याची त्याला खात्री आहे. पोलीसच आपल्या प्रगतीच्या आड येतात अशी त्याची तक्रार आहे. काही महिन्यांपूर्वीच झालेल्या हाणामारीत आमच्या या मित्राचा सक्रिय सहभाग होता. स्वत: हॉकी स्टिक परजत हा आघाडीवर होता. विरोधी पक्षाचे तीन चार कार्यकर्ते पुढे महिनाभर हॉस्पिटलमध्ये होते. या पराक्रमाच्या जोरावर या वर्षी नगरसेवकपदाची निवडणूक तरी लढवायला मिळेल अशी त्याला आशा होती. पण पक्षनेतृत्वाने सांगितले होते, गुन्ह्याची नोंद असल्याशिवाय बायोडेटातील हा प्रसंग ग्राह्य धरणार नाही. वास्तविक, विरोधी पक्षाने एफआयआर नोंदवायचा प्रयत्न केला होता पण पोलिसांनी तो दाखलच करून घेतला नाही. शेवटी आमचा हा मित्र पुरावा म्हणून फुटलेले डोके असलेले कार्यकर्ते घेऊन पक्षनेतृत्वाकडे गेला होता. पण दुर्दैवाने ते कार्यकर्तेही कॉंग्रेसचेच आहेत असे तिथे कळले. ते पक्षाच्याच आदेशावरून विरोधी पक्षाच्या जमावातून फिरत होते असे कळले. मायला, पोलिसांना माहीत होतं पण बोलले नाहीत. तरीच एफआयआर नोंदवून घेतला नाही. असो. थोडक्यात आमचा हा मित्र धडाडीचा असला तरी असा कमनशिबी आहे.

आम्ही दोघेही मग "प्यासा"त घुसलो. अनेक नेहमीचे होतकरू कार्यकर्ते आलेले दिसत होते. अन्याची वळख लई असल्याने प्रत्येक टेबलापाशी थांबून विचारपूस करण्यात थोडा वेळ गेला. साधारण संवाद,"बास का राव, आमच्याशिवाय बसले का तुमी. त्यावर पलीकडून,"न्हाय ओ सायेब, हे काय तुमचा गिलास पण एक एकष्ट्रा खाली ठेवला ना!" असा. आम्ही एक टेबल पकडलं. "युवराजसाहेब टीम काढताहेत!" अन्या म्हणाला. मी तंद्रीत होतो. चार पेगनंतर अशी तंद्री कुणालाही लागेल. मी म्हणालो,"म्हणजे? लोकसभेत बट्ट्याबोळ झाल्यावर आता आयपीएलमध्ये घुसणार का?" तर म्हणाला ,"अरे नाय! पक्षाला कसलीतरी बांधणी करायची आहे. कसलं तरी पुनरुज्जीवन करायचं आहे म्हणे. त्यासाठी उमेदवार हवे आहेत. काय असतील कुठे तरी गेस्ट हाऊस वगैरे बांधत. आपल्याला काय. स्वत: युवराज मुकादम होऊन देखरेख करणार आहेत. उद्या मुलाखती आहेत. तर तू यायचंस. नुसत्या घरात झोपाच काढतोस नाहीतरी." मी म्हणालो,"अरे पण मुलाखती घ्यायला तुमचे पोचलेले लोक असणार ना राव. आपण काय एवढे धडाडीचे नाय." तर अन्या म्हणाला, "अरे चिंताच सोड. स्वत: युवराज मुलाखती घेणार आहेत! काहीही विचारलं तर आपण "असहिष्णुता वाढत चाललेली आहे, दहशतवादी हल्ले वाढत चाललेले आहेत, महागाई वाढत चाललेली आहे, आरएसएसचा उद्दामपणा वाढत चालला आहे, आणि या सगळ्याला मोदी जबाबदार आहेत" एवढंच उत्तर द्यायचं." बघ पोपट खूष होतो की नाही ते. अगदीच जर पेटलेला असेल तर "महिला सशक्तीकरण, अर्णब गोस्वामी" एवढंच म्हणायचं. या दोन शब्दांनंतर युवराज पुढील तीन चार मिनिटं बधिर होतात असं ऐकलंय. मग आपणच घेऊ कागदावर त्यांचा अंगठा आपल्याला पास केल्याचा." 

अरे भन्साळ्या!

आयला बाजीरावानं मस्तानीशी लग्न करून त्यावेळी लोकांचा रोष पत्करला पण आज मात्र त्यासाठी वाहवा कमवतोय. लोक असूया, अभिमान तर काही विरोधातून का होईना चर्चा करताहेत. पण दोन दोन लग्नं करणारा बाजीराव शूरच होता यावर आज कुणातही दुमत नाही. नाही तर आम्ही. दूर भविष्यात आम्ही केलेल्या लग्नाबद्दल (एकच असलं तरी काय झालं) चर्चा घडलीच तर ती फार तर "बरं झालं, चांगली अद्दल घडली मूर्खाला." एवढीच असेल. आम्ही आता इज्जत, वाहवा मिळवण्यासाठी काय करावं मग? बरं, हल्ली घोडीही सहजासहजी मिळत नाहीत. त्यामुळे भीमथडी घोड्यावर मांड ठोकून शेतातून रपेट मारावी अन् थोडी तिथे इज्जत मिळवावी तर तेही शक्य नाही. कणसांचं हातावर चुरून खाणं म्हणावं तर आता कणसाचं कॉर्न झालंय. मॉडेल कॉलनीत छान कागदाच्या द्रोणात मिळणारी कॉर्न भेळ आणि प्याटीस यापलीकडे जाता येत नाही. फार फार तर खंडाळ्याच्या घाटात शेजारी आशाळभूतपणे पाहणारी दोन चार माकडं एका हाताने हुसकावत खाल्लेले भाजलेले कणीस एवढाच संबंध. मग निदान अटकेपार झेंडा फडकवावा म्हटलं तर फाळणीनं फाळ लावलेला. अटक तर गेलं पापस्तानात. आणि व्हिसाशिवाय घुसायला आणि सहीसलामत सुटायला आम्ही काय बजरंगी भाईजान नव्हे. झेंड्याचाही प्रश्नच. भारताचा लावायचा तर अखंड भारतवाले बल्ले बल्ले करणार, पापस्तानाचा लावावा तर पाखंड भारतवाले अल्ला हू अकबर करणार. थोडक्यात आम्ही बाजीरावाचा कुठलाच पराक्रम गाठणे शक्य नाही. तेव्हा,आम्ही आपला भन्साळीचा पिक्चर पाहू. या नरपुंगवाचे चित्रपट पाहणे हेच कुठल्याही पराक्रमापेक्षा कमी नाही. संस्कृतीचे भले भले रक्षक सिनेमाला प्रचंड विरोध करत करत शेवटी हळूच मॅटिनीचा शो पाहून आले असे कळले आहे. त्यांचा भन्साळीचा विरोध "भन्साळीने पेशव्यांचा पर्यायाने समस्त महाराष्ट्राचा अपमान केला आहे, त्याने इतिहासाची आयमाय एक केली आहे" इथवरून थेट "प्रचंsssssssड भारावून गेलो, मराठेशाहीच्या अभिमानानं छाती बावीस नंबरच्या बनियनमध्ये मावेना. सिनेमाच्या प्रेमातच पडलो. अगदी मोरीत पाय घसरून पडल्यासारखा!" इथवर आला. एवढे मतपरिवर्तन!  आम्ही आ वासून पाहतच राहिलो. यापूर्वी असे संपूर्ण परिवर्तन आम्ही जयप्रकाशांच्या संपूर्ण क्रांतीच्या घोषणेत आणि संघाच्या शिबिरातील बौद्धिकात नुसते ऐकले होते. संघाने परिवर्तन करण्याचा कितीही प्रयत्न करो, मराठी बाण्याने तो यशस्वी होऊ दिला नव्हता. ते प्रत्यक्षात येण्यासाठी प्रात:स्मरणीय भन्साळीना स्वत: यावे लागले. आमच्या या संस्कृतीरक्षकाच्या या "अर्धवृत!"मागे बाजीरावाच्या पराक्रमापेक्षा प्रियांका चोप्राचा गोड चेहरा जास्त कारणीभूत असल्याचे गोड गुपित त्यानेच आम्हाला आम्ही आमच्या नेहमीच्या हाॅटेल किनारात (धी बार ॲंड रेस्टॉरंट) सांगितले. व्हिस्कीचे केवळ दोन पेग माणसाला किती सत्यप्रिय करून सोडतात. आता संस्कृतीरक्षकांमध्येच प्रियांका गट आणि दीपिका गट पडले आहेत आणि त्यावरून हाणामाऱ्या चालू आहेत. मायला, भन्साळ्या, आधीच एक मराठी माणूस दुसऱ्या मराठी माणसावर दातओठ खाऊन असतो, त्यात त्यांच्या मध्ये प्रियांका आणि दीपिकाला घालून चांगला पिंगा घालायला लावतो आहेस. बिचारा बाजीराव आपला इतिहासाची कणसं हातावर चुरून खात बसला आहे. असो. तात्पर्य, आम्ही बाजीरावाच्या पासंगालाही पुरत नाही, पुरणारही नाही. इत्यलम.

भजीपाव-चटणी

लीलाबाईंनी हाती घेतलेला नवीन प्रोजेक्ट - भजीपाव-चटणी. यात लसूण चटणी आणि खोबऱ्याची चटणी यांच्यात द्वंद्वगीत रंगवले असून शेवटी दोन्ही चटण्या हातमिळवणी करून पावाचे भजे करतात असे दाखवले आहे. मराठी अस्मिता म्हटले की ओघाने द्वंद्व आलेच. लीलाताईंनी आधीच्या प्रोजेक्टमधून मिळालेल्या धड्याला स्मरून यावेळी मात्र "बटाटा आणि कांदा भजी" याविषयात अधिकारी असणारे "महाराष्ट्र भजी केंद्र" (बाजीराव रस्ता, नाना फडणीस वाड्यासमोर. पूर्वेला. पश्चिमेला नव्हे, तिथे मयताचे पास मिळतात) यांचे मार्गदर्शन घेतले आहे. त्याचे प्रत्यंतर सिनेमात वारंवार येते. भजीपावाचे पात्र भावे यांनी रंगवले आहे. त्यांच्या केसातून गळत असलेले मुबलक तेल पाहून हे भजे अस्सल मराठीच यात शंका राहत नाही आणि येथेच लीलाबाईंच्या दिग्दर्शनाला दाद दिल्याशिवाय राहवत नाही. लसणाच्या चटणीचे पात्र बर्वीण बाईंनी (हो तीच ती, येरे घना येरे घना असं म्हणून आपण मात्र भाव खा रे माझ्या मना म्हणणारी) छान रंगवले आहे. हातवारेफेम सचिन यांनी शेवटी सगळ्याचे (इथेही) खोबरे केले आहे. चांगल्या अर्थाने. नारळ चांगला वाजला तर खोबरे चांगले, बद्द वाजला तर खऊट. सिनेमाचे तसेच असते. कट्यार काळजातून केव्हाच बाहेर आली पण खांसाहेबांचे हातवारे अद्याप आतच अडकले आहेत. कट्यार पाहताना हातवारे पाहावे की खांसाहेबांच्या आठ्या पहाव्यात अशा गोड संभ्रमात प्रेक्षक पडला होता. दिग्दर्शक भावेंनी ते हातवारे इतके जिवंत केले होते की थेटरमधील पहिल्या दोन रांगा रिकाम्या राहू लागल्या होत्या. न जाणो हात आणखी पुढे आला तर कानफटीत बसायची. भजीपाव-चटणीतही तेच हातवारे सचिनने आणले आणि चटणीचे खोबरे केले.

या चित्रपटनिर्मितीमागे प्रचंड अभ्यास केला गेलेला दिसला. महाराष्ट्रात भज्यांचे महत्व प्राचीन कालापासून चालत आलेले आहे. प्राकृतात "बट्टभज्ज कृती" दिलेले किती तरी शिलालेख आज महाराष्ट्रात जागोजागी आढळतात असा शासनाच्या पुरातत्व सर्वेक्षण खात्याचे प्रमुख एस एस दांगट यांचा दावा आहे. विक्रमोर्वशीयात एके ठिकाणी "ही ही भो णिमन्तणोवाअणेण बह्मणो विअ राअरहस्सेण फ़ुट्टमाणो ण सक्कुणोमि आइण्णे अत्तणो जीहं रख्खिदुं । ता जाव तत्तभवं वअस्सो बट्टभज्जासणादो ।" असा उल्लेखही आहे. यावरून अगदी पुरातन काळापासून गृहिणी भज्यांच्या पाककृतीत प्रवीण होत्या आणि ते एक सणावाराचे पारंपारिक पक्वान्न होते हे सिद्ध होते. नेमके हेच सूत्र लीलाबाईंना भावले. ओढा ओलांडताना धोतराचा सोगा उचलून जसा घट्ट धरून ठेवतात तसे त्यांनी ते सूत्र पूर्ण चित्रपटभर धरून ठेवले आहे. न जाणो सोगा सुटला तर काय घ्या. मराठी अस्मिता तलवार घेऊन मागे लागायची. त्यामुळे संवादासंवादात प्राचीन दाखले दिले गेले आहेत. बटाट्याचे भजी करण्यासाठी काप करत असतानाचे दृश्य हे प्रातिनिधिक आहे. बटाट्यावर क्यामेरा झूम होतो, मग धूसर होतो आणि मग जेव्हा पडदा स्पष्ट होतो तेव्हा दिसतो एक शिलालेख. खास अमिताभ बच्चन यांच्या धीरगंभीर आवाजात "महाराष्ट्र की परंपरा बहुत पुरानी है. आज से पाचहजार साल पहले, मुघलोंके घुडसवार धरतीका बलात्कार करने अभी आये नही थे, ये धरती सुजलाम सुफलाम थी, तब यहां की संस्कृती सोनेसेभी कीमती मानी जाती थी. अभ्यागत का स्वागत बडेही प्रेमभावसे किया जाता था. बटाटा या कांदा भजी ये उस संस्कृती का अविभाज्य घटक माना जाता था. यही लिखा है इस शिलालेख में… " असे शब्द ऐकू येतात. नंतर प्राकृत, अर्धमागधीवर गेली तीस वर्षे अभ्यास करणारे प्रा. घनघोर यांच्याशी थोडी चर्चा. एक पाच-दहा मिनिटे प्रेक्षकाला असं इतिहासात सचैल बुचकळून काढलं की पुन्हा फेडअवे आणि मूळ दृश्यात परत. एका दृश्यात तर सलग पाच मिनिटे (आंद्रे तारकोव्स्की, घे लेका सलग शॉटचा नमुना!) पंगतीचे दृश्य दाखवले आहे. पुरुष शुचिर्भूत होऊन पंगतीत बसले आहेत. समोर रांगोळी काढलेली, चौरंग, चांदीची तांब्या भांडी, बोटे बुडवण्यासाठी केशराच्या पाण्याची वाटी, बटाट्यात लावलेल्या उदबत्त्या असा थाट. सोवळ्यातील आचारी, वाढपी. आणि शिगोशीग भरलेली भजांची ताटे. वा! असे ब्राम्हण जेवूनी तृप्त झाले! लीलाबाईंनी यावेळी मात्र इतिहासाला सोडले नाही हं असे उद्गार काढतच प्रेक्षक सिनेमागृहातून बाहेर पडणार हे नक्की.

तेव्हा अगदी आवर्जून पहा. जेव्हा येईल तेव्हा. आम्ही लीलाबाईंच्या जवळचे असल्यामुळे हा प्रकल्प आकारास येत असताना पाहायला मिळाला. मागील वाईट अनुभवामुळे चित्रपटाच्या सुरुवातीलाच "या चित्रपटातील सर्व पदार्थ काल्पनिक असून, कोणत्याही कुटुंबावर अथवा कादंबरीवर बेतलेले नाहीत. बटाटे, कांदे, चटणी, खोबरे,  मोहन, तेलकट,झारे, उलथने या नावाशी कोणतेही साधर्म्य आढळल्यास तो निव्वळ योगायोग समजावा. इतिहासाशी प्रामाणिक राहण्याचा आम्ही प्रामाणिक प्रयत्न केला आहे, तरी काही चूक राहून गेली असल्यास आमच्याकडे थेट तक्रार करावी. सोशल मिडियावर आमचे वाभाडे काढू नयेत." अशी पाटी दाखवण्यात येणार असल्याचे लीलाबाई म्हणाल्या. "अइअ अइ आअअं ओ!" आम्हाला काही कळेना. प्राकृताचा अभ्यास करत करत आता प्राकृतमध्येच बोलतात की काय अशी शंका आली. "काय म्हणालात ?" आम्ही विचारलं. त्यांनी हातानेच जरा थांबा अशी खूण केली आणि त्यांनी वळून खुर्चीच्या मागेच कोपऱ्यात एक भारदस्त पिंक टाकली. आणि मग मोकळ्या तोंडाने म्हणाल्या,"म्हटलं, पब्लिक लई मारतं हो!" बाईंचा चित्रपट चांगला की सफाईने मारलेली ती पिंक चांगली याचा विचार करत आम्ही त्यांच्या कार्यालयातून बाहेर पडलो. 

सहिष्णुता म्हणजे काय रे भाऊ?

पुलंनी वाऱ्यावरची वरातमध्ये लिहिलेला हा प्रवेश , दारूबद्दल असूनही संबद्ध असलेलं हे लिखाण. आजही त्याची संबद्धता टिकून आहे. तसाच हा मनोरंजक आणि बोधप्रद संवाद. ज्यांना बोध होणार नाही त्यांनी मनोरंजन म्हणून वाचावा ही नम्र विनंती. ज्यांचे मनोरंजन होणार नाही त्यांनी बोध घ्यावा ही कळकळीची विनंती.

छोटे बंधुराज : सहिष्णुता म्हणजे काय रे भाऊ?

मोठे बंधुराज : अरे, सहिष्णुता हे एक प्रकारचे पीक असते. जे घेतले असता, बरे का, जे घेतले असता मनुष्य वाट्टेलते, म्हणजे वाट्टेल ते सहन करू शकतो.

छोटे बंधुराज : हं हं! म्हणजे आपले बाबा का रे भाऊ? हफिसात आणि घरी कित्ती शिव्या खात असतात!

मोठे बंधुराज :अरे नव्हे! सहिष्णुता म्हणजे, अता कसे सांगावे बरे.. अरे सहिष्णुता म्हणजे एकरी शंभर टन घेतलेल्या उसासारखे पीक आहे. जे घेतले असतां, बरे का, आधीच उचल मागता येते.

छोटे बंधुराज :हं हं हं! म्हणजे एटीकेटी का रे भाऊ? नापास व्हायची लायकी असूनही दयाळूपणे वरच्या वर्गात ढकलणारी?

मोठे बंधुराज :अरे नव्हे! श्या:! आता कसे बरे तुला सांगावे बुवा? अरे सहिष्णुता म्हणजे कॅश क्राॅप आहे. जे घेतले असताना, बरे का, जे घेतले असताना आपले क्राॅप जाते पण दुसऱ्याला कॅश मिळते.

छोटे बंधुराज :हं हं हं! म्हणजे आपल्या देवळातल्या दानपेट्या का रे भाऊ? आपल्या बाबांनी परवा पाचशे रुपये पेटीत टाकले होते ते घेऊन इद्रुसमियां हाजच्या यात्रेला गेले आहेत.

मोठे बंधुराज :अरे नव्हे! छ्या! मी तर आता तुझ्यापुढे हतच टेकले बुवा! अरे सहिष्णुता म्हणजे एक प्रकारची सुबत्ता आहे, जी आली म्हणजे सगळ्यांची पोटे भरतात.

छोटे बंधुराज :हंहंहं म्हणजे आपली धान्याची गोदामे का रे भाऊ? आपल्याकडून पैसे घेऊन धान्य देतात पण उंदीर मात्र फुकट खाऊन गलेलठ्ठ होतात ती?

मोठे बंधुराज :अरे नव्हे! तू कॉंग्रेसच्या आॅफिसात खूप वेळ बसत जाऊ नकोस बरे. तिथे गलेलठ्ठ उंदीर खूप झाले आहेत. अरे सहिष्णुता म्हणजे ज्वारीच्या शेताच्या बांधावर लावलेला भाजीपाला. जो लावला असताना, बरे का, जो लावला असताना भाकरीबरोबर तोंडी लावायला विविधता मिळते.

छोटे बंधुराज :हंहंहं म्हणजे आपल्या शाळेतील आहार योजना का रे भाऊ? खिचडीतून कधी झुरळ तर कधी माशी येते तशी? काल मला लॉटरीच लागली होती. मी झुरळ घेऊन हेडमास्तरांकडे गेलो तर मला म्हणाले, थोडी सहिष्णुता अंगी बाण, खिचडीवर तुझ्याइतकाच त्या झुरळाचाही अधिकार आहे. पण मग त्यांनी माझ्याकडून शंभर रुपयांची गप्प राहण्याची सहिष्णुता विकतही घेतली. मास्तरांकडे आता खूप सहिष्णुता साठली असेल ना? दिवसांतून किमान दहावीस मुलांना खिचडीत झुरळं येतातच.

मोठे बंधुराज : अरे नव्हे! अता काय बुवा करावे? अरे, सहिष्णुता हे असं पीक आहे की एकदा घेतले की वर्षानुवर्षं येत राहते.

छोटे बंधुराज :हंहंहं , म्हणजे ते बांधावरचं कॉंग्रेस गवत का रे? ज्याच्या संपर्कात आले असतां अंगाला खाज सुटते, शिंका येऊ लागतात. आणि एका ठिकाणी उपटून जरी टाकले तरी लगेच दुसरीकडे उगवते ते?

मोठे बंधुराज :अरे नव्हे! अरे सहिष्णुता म्हणजे गुण्यगोविंदाने एकत्र डोलणारे शेत. ऊस, ज्वारी, बटाटा, टोमॅटो, दुधी भोपळा, मुळा, शेपू सगळं एकत्र वाढते आहे. जरी उंदीर लागला, कीड पडली, अळ्या कुरतडत असल्या तरी त्यांना उदार मनाने खाऊ द्यावे. कृष्णार्पणमस्तु म्हणावे. त्यांनी खाऊन जे उरेल ते आपण भक्तिभावाने ग्रहण करावे, ते दिल्याबद्दल उंदीर, कीड,अळ्या यांचे आभार मानावेत, त्यांचाही शेतावर तेवढाच अधिकार आहे हा दिलासा अधूनमधून देत रहावा. नाही तर ते आपले शेत सोडून दुसऱ्या शेतात जातील. तसे होऊ न देणे.

छोटे बंधुराज (खवळून) :येssss भावड्या! खड्ड्यात घाल तुझी ती सहिष्णुता! उंदीर, अळ्या सगळं शेत फस्त करायला लागल्यावर मी तर औषधाचा फवारा मारणारच! तू बस वैष्णव जन ते जपत!

मोठे बंधुराज (चेहऱ्यावर युधिष्ठिराचे भाव) :अरेरे! सावधान! तुझ्यातील असहिष्णुता वाढत चालली आहे बरे! तूच काही दिवस हे शेत सोडून जा बरे!

(दोघे जातात. त्यांच्या मागून उंदीर, झुरळं नाचत जातात)

राव गेले रंक राहिले

हात्त्याच्या, इतके दिवस किरण राव हा कुणी बाप्या माणूस आहे अशीच माझी समजूत होती. अमीर खाननं एका बाप्याशी लग्न केलं याचं आश्चर्य वाटलं होतं. पण म्हटलं होतं जाऊद्या, ज्याच्या त्याच्या आवडीचा प्रश्न. नट हा नेहमी प्रयोगशील असावा असं आमचे स्थानिक नटसम्राट शंकरअण्णा (प्रोप्रा - धी न्यू बाॅम्बे हेअर कटिंग सलून) नेहमी म्हणत असत. त्याप्रमाणे त्यांनी स्वत:चेही शील सतत प्रयोगात ठेवले होते. बोले तैसा चाले त्याची वंदावी पाऊले. गावातील बऱ्याच आळ्या त्यांना वर्ज्य झाल्या तरी त्यांची प्रयोगशीलता थांबली नव्हती. अमीर खान आमच्या शंकरअण्णांसारखाच पर्रर्रफेक्शनिस्ट असल्यामुळे त्याने प्रयोगासाठी हे लग्न केले असावे अशा समजुतीत आम्ही होतो. "तसले"ही काही लोक असतात असे आम्ही ऐकले होते. त्यांच्या सुरस आणि रम्य कथाही आमच्या कंपूत कधीतरी कुणी सांगत असे. आम्ही ऐकावं ते नवलच असा चेहरा करून सर्व ते ऐकत असू. किती झालं तरी तीही माणसंच हो हेही मत व्यक्त होत असे. पण अशा लोकांना लाजिरवाणे होऊन, लपून छपून वावरावे लागते याचे वाईट वाटत असे. म्हणून मग अमीरने या लोकांना पाठिंबा म्हणून केले असेल लग्न असेच आम्हाला वाटले होते. एरवी सिनेमातील कुणाचे लग्न झाले की त्या जोडप्याचे फोटो आम्ही चवीने पाहतो पण अमीर खानच्या बाबतीत हा प्रश्नच उद्भवला नव्हता. दोन मिशीवाले बाप्ये एकाच कोकाकोलाच्या बाटलीत दोन स्ट्राॅ सोडून एकमेकांची नाके भिडवून ते चोखत असतील (पक्षी स्ट्राॅ, गैरसमज नसावा) हे दृश्य आमचा अपुरोगामी मेंदू ढवळून काढत असल्याने आम्ही "हा राव दिसतो कसा आननी" हे जाणून घेण्याच्या भानगडीत पडलो नव्हतो. पण त्याला विरोध करण्याइतकेही आम्ही असहिष्णु नव्हतो. पुढे यथावकाश संसाराच्या वेलीवर एक फूल उमलंलं. (खरंच यथावकाश, खरं तर लग्नानंतर सहा वर्षांनी म्हणजे व्यथावकाशच म्हणायचं. पण म्हटलं बाईस नऊ महिने तर बाप्यास लागत असतील थोडे जास्त असे त्रैराशिक मांडले. प्रयत्नांती परमेश्वर हो. पावायचा राहणार नाही.) म्हटलं रावसाहेब मुलाच्या संगोपनात गुंतले आता. अमीरही आपल्या इतर प्रयोगांत गुंतला. कुठे इडियट बनून तीन तासांत तीस कोटी लोकांना स्फूर्ती देण्याचा प्रयोग असो, कुठे दत्त दिगंबर दैवत माझे म्हणत दिगंबरावस्थेत गावभर हिंडण्याचा प्रयोग असो त्यात तो रमून गेला. आम्हीही आमच्या कर्मभूमीत कार्यरत होऊन गेलो. (बायको त्याला बॅंकेत पाट्या टाकणं म्हणते याबद्दल आमच्या भावना अंमळ तीव्र आहेत. एरवी जरी त्या भावनांना आवर घालत असलो तरी शनिवारी बायको रमीच्या क्लबला गेली की त्या आम्ही मुक्तपणे व्यक्त करतो. सोड्याच्या बाटलीपेक्षा त्या फेसाळून वर येतात आणि स्काॅचची धुंदी अधिक गडद होते असा आमचा अनुभव आहे.) आमची कार्यभूमी गेली वीस वर्षं तीच राहिली तरी अमीर अनेक प्रयोग करत राहिला. मध्येच त्यानं सत्यमेव जयते काढलं. आम्ही कौतुकानं ते पाहत असू. एपिसोडनिशी लाखो रूपये घेऊन ते देणाऱ्या समाजाला सज्जड दम कसा भरायचा हे मनोरंजन मनोहारी होतं. आमचे फॅमिली डाॅक्टर दाते रग्गड फी घ्यायचे आणि मागे रेलून बसत डोळे मिटून सिगारेटचा दमदार झुरका मारत "तुम्ही स्मोकिंग सोडा, फुफ्फुसाची पार मच्छरदाणी झालीय" असं आम्हाला सांगायचे. आम्ही खाली मान घालून ते ऐकायचो.

असो, तर या सगळ्या गडबडीत अमीर खानच्या जनानखान्यात उलथापालथ (शब्दाचा जास्त अर्थ काढायला जाऊ नका, ते अभिप्रेतही नाही) होतेय हे लक्षातच आलं नाही. बेगम रावसाहेब स्वकष्टाने प्रसवलेल्या बाळाच्या संगोपनात गुंतलेले आहेत, त्यांना दाढी करायलाही वेळ मिळत नसावा, एकच लेंगा चार चार दिवस घालायला लागत असावा अशाच समजुतीत होतो. अमीर बाहेर एवढे सर्जनशील प्रयोग करतो आहे, हिंदू धर्मातील विसंगतींची टिंगलटवाळी करत समाजप्रबोधन करतो आहे, या सेटवरून त्या सेटवर अशा हनुमान उड्या मारतो आहे पण त्याला समाजातील हळूहळू होणाऱ्या बदलाची चाहूल लागली नसावी. तिकडे रावसाहेबांना मात्र रोज समाजात वावरून ते जाणवत असेल. रेशनच्या रांगेत उभे असताना, पाण्याचा टॅंकर आला की त्या हाणामारीत आपली कळशी भरून घेताना, बसची गाडीची वाट पाहताना, वडापच्या रिक्षेत अंग चोरून बसताना, दळण आणायला गिरणीत जाताना अशा अनेक प्रसंगी समाजात वावरताना सूक्ष्म बदलांची जाणीव त्यांच्या अत्यंत तरल आणि मृदू मनाला होत असेल. अशा दैनंदिन रगाड्यात केवळ रावसाहेब रगडले गेले असतील, अमीरला पत्ताही नसेल.

आणि आता पाहतो तर किरण राव हा बाप्या नाही? वाईट आणि हायसं वाटणं दोन्ही एकदम झालं तर कसं वाटेल तसं वाटलं. वाईट अशासाठी की एका विशिष्ट समूहाला पाठिंबा म्हणून हे लग्न एका मैलाचा दगड वाटत होतं तो साधा दगड ठरला. आणि हायसं अशासाठी की  अमीरच्या मुलाला आई मिळाली. तीही त्याची काळजी करणारी. खूप काळजी करणारी. रोज घरातून बाहेर पडताना बाहेर ऊन, थंडी तर पहायचीच पण किती डिग्री असहिष्णुता आहे, भीतीची तीव्रता किती आहे हेही पहायचं हे सगळं करायला आईच हवी. या माऊलीला भोवतालचे बदल लक्षात आले. वर्षानुवर्षं मुकाट्यानं खाली मान घालून चालणारे हिंदू शेजारी आपल्या धर्माची चेष्टा पाहिल्यावर नाराजी व्यक्त करू लागले हे पाहिल्यावर त्या माऊलीच्या डोक्यात धोक्याची घंटा ठणाणा वाजू लागली असणार. नेहमी ईदला शीरखुर्मा हक्काने मागणारे पीके सिनेमा आल्यानंतर ईद होऊन गेला तरी मागेनात हे पाहिल्यावर त्या मातेच्या डोक्यात संशयाचे भूत उभे राहिले असेल. नक्कीच ते आपल्या खुनाचा घाट घालत असणार ही तिची शंका केवळ वाजवीच होती. कुठल्याही आईच्या हृदयात याच भावना येतील. याखेरीजही अनेक गोष्टी तिला भेव घालीत होत्या. संजय दत्तला तुरूंगवास, दस्तुरखुद्द सलमानभाईला शिक्षा! केवळ मुसलमान म्हणूनच त्या शिक्षा झाल्या हे नक्की. गुन्हा काय तर बेकायदेशीरपणे शस्त्रे घरात ठेवली, ती दुबईतील मित्रांना वापरायला दिली, तर दुसऱ्याने काय दोन पाच फुटपाथवरची माणसे उडवली. काय मोगलाई लागून गेली आहे काय? ही असहिष्णुता असह्य झालेल्या त्या मातेला आपल्या बाळाच्या भवितव्याविषयी चिंता वाटणे साहजिक आहे. तो उद्या मोठा होऊन काय करायचे? त्याने काय सतत कायद्याची भीती बाळगत जगायचे? छे! छे! ते काही नाही, येऊदेत हे आज घरी, आता इथे राहणे नाही. सीताहट्टापुढे जिथे रामाचेही काही चालले नाही तिथे अमीरचा काय पाड?

पण भारतीयांनो, ही रत्ने देशातून बाहेर जाऊन देऊ नका. आधीच आपण आपला कोहिनूर गमावून बसलो आहोत. आता ही अल्लाघरची नूर बाहेर जाऊ देऊ नका. ही नुसती किरण नाही तर संपूर्ण देशाच्या सहिष्णुतेच्या आशेची किरण आहे. ही वाट दूर जाते स्वप्नामधील गावा, माझ्या मनातला का, तेथे असेल रावा असे गाणे ही म्हणते आहे, तिच्या मनातला तो पोपट इथेच बांद्र्यात (पश्चिम बरं का, पूर्वेला घाटी राहतात) आहे हा दिलासा तिला द्या. या रावावाचून हा देश रंक आहे हे ध्यानात ठेवा.

पिंगा ग पोरी

अगो, थोरल्या बाजीरावांच्या धर्मपत्नी राजमान्य राजश्री सौभाग्यकांक्षिणी श्रीमंत काशीबाईसाहेब यांनी टाॅवेल-सावरूया-हम बिल दे चुके सनम-बेवडादास फेम भन्साळीच्या स्वप्नात येऊन घातलेला पिंगा पाहिला हो! पिंगा घातलंन तो सुद्धा कुणाशी बरं? स्वत:च्याच इकडून ठेवलेल्या नाटकशाळेशी हो! जळ्ळं मेल्याचं लक्षण ते! आता त्यावेळच्या घरंदाज बायका तोंडाला रंग फासून नाचायला बोर्डावर उभ्या राहत होत्या असं वाटलं की काय तुझ्या या लीलावतीला? बाईनं कसा घट्ट अंगभर पदर घ्यावा हो! या कवटाळणी बघत्ये तर कोपऱ्यावरच्या त्या मारवाड्याच्या दुकानासारख्या! नेहमी उघड्या! हा मेल्यांनो! तोंडाला काळं फासलनीत हो अगदी! त्यातून ती सटवी मस्तानी की फस्तानी! सवत ना गो ती काशीबाईची? पोटच्या मुलाला, लाखांच्या पोशिंद्याला कुठून ही अवदसा आठवली असं राधाबाईसाहेबांना, त्या माऊलीला वाटत असेल गो! सोन्यासारखी सून घरात आणली पण म्हणतात ना कर्म! त्यातलीच गत हो ही! मुलानं अटकेपार झेंडा नेलान पण हा कोथरूडपार लावलेला झेंडा रोज कित्ती सलत असेल सासूसुनेला. राऊ कोथरूडला आहेत म्हटलं की इकडे वाड्यावर गणपती पाण्यात. मेली ती हडळ! काय जादू केल्येन त्या गजाननासच ठाऊक. म्हणे सौंदर्यवती आहे. अस्सा राग येतो! पण आपलाच दाम खोटा हो! समोर आली ना तर झिंज्या उपटून हातात दीन. माझी काशी गरीब गायच म्हणून सगळं सहन करत्ये. असं सगळं कल्प कल्प त्या माऊलीच्या मनात येत असेल. आणि खात्रीन सांगत्ये काशीबाई घरंदाज म्हणून काही बोलायच्या नाहीत पण मुदपकात चाललेलं पाटा वरवंटा, मुसळ कांडणं पाहून ती मेली सवत त्या मुसळाखाली चेचली जात्ये असंच स्वप्न पहात असतील अगदी! पण बाईचा जल्मच सोसण्यासाठी हो! पण हे त्या जळ्ळ्या भन्साळ्याला कळलं तर ना? इतिहासात नापास झाला आणि सिन्मात घुसला. वर सरकारनं पद्मश्रीची भिक्षावळ घातल्ये हो झोळीत. उजेड फाकला आहे तिचा! मरा! मी तर म्हणत्ये जर या दोघीं समोरासमोर आल्या तर एकच गाणं होईल हो! पिंगा ग पोरी पिंगाच्या ऐवजी झिंज्या ग पोरी झिंज्या, उपटीन तुझ्या मी झिंज्या! पुढल्या सिनेमात रमाबाईसाहेब करवा चौथचं व्रत ठेवतायत आणि खुद्द श्रीमंत माधवराव पेशवे  सदरेवर मागे शेदोनशे हशमांची फौज घेऊन "लेने तुझे गोरी, आयेंगे तेरे सजना" असं म्हणत पंजाबी भांगडा घालतायत हे दृश्य बघण्याची तयारी ठेवल्ये. वाचव रे गजानना!

-अंबूवन्सं (मु.पो. पडघवली)