नारायणाभेटी कविब्रम्ह आले

हरलेले हाकललेले थकलेले
किंवा आमच्यासारखे तुंबलेले

पडलेले ठोकलेले सटकलेले

किंवा आमच्यासारखे अडकलेले

सारे आमच्या तंबूत बसलेले

उसने हसू परंतु चेहरे उसवलेले

यादव, भूषण आणि 'आप'टलेले
हताश पसरुनी मुख रडवेले

कवि स्वत: जातीनिशी आलेले

कटी 'रिपाई'चे आखूड झबले

कल्लोळ उमटला "आले! आले!"

खिन्नवदनी नारायण प्रकटले

कवि स्वभावे पुढे सरकले
सरसावोनी त्यांसी आलिंगिले

दिसता नारायण चुंबनोत्सुक
झणी चार फूट मागे सरकले

अदृश्य माईक घेऊन गरजले
स्वागतम! आता भवन पुरते भरले

वदले ढाण्या वाघास भरते आले
तंगडी वर करून गर्जण्यास

आता सवंगडी मिळाले…

कवि - स्फुरण पावलेले

असाही एक गांधी

"अओ, आॅंआऊमुए ॲंअ ओओ आआ आई उआआ आंहीं" असे गेंगाण्या आवाजातील शब्द माझ्या कानी पडले आणि मी दचकून वर पाहिले. कधी नव्हे गाडीत डोक्यावर पंखा आला होता आणि तो साधारण दहा आरपीएमच्या कमाल क्षमतेने गरगरत होता. त्यातून वारानिर्मिती जरी होत नसली तरी ती होत आहे अशी कल्पना करून घेतल्यामुळे उगाच डुलकी लागली होती. डब्यात नेहमीचंच पब्लिक असल्यामुळे डुलकी जरा गाढ लागली होती. आम्हाला रूळांचा खडखडाट ऐकू आला आणि माहीमच्या खाडीचा तो मंदमधुर वास आला की आपोआप जाग येते. मग इंच इंच सरकत दाराच्या साधारण दिशेने हालचाल सुरू केली की पाच मिनिटांत टॉयलेट फ्लश झालेल्या पाण्यासारख्या त्या माणसांच्या लोंढ्यातून धडपडत दादरच्या फलाटावरती उतरायचं हे समीकरण ठरलेलं असतं. पण आज आधीच जाग आली. हे असलं व्यंजनमुक्त बोलणारं म्हणजे एखादं नवजात अर्भक असेल असं म्हणावं तर आवाज तर छान माजावर आलेल्या म्हशीप्रमाणे आला होता. त्यामुळे हे कोण बोलले बुवा असा विचार करत असतानाच मागून परत तोच आवाज आला,"आॅंआऊ इ आअइ अअ आए". आता कुतूहल अनावर झाले. मागे वळून पाहणे अगदी गरजेचेच होते. एक गृहस्थ तोंडाचा चंबू करून बोलत असताना दिसले. त्यांच्या डाव्या उजव्या कुशीत नाईलाजाने शिरून उभे राहिलेले त्यांच्या तोंडाच्या विरुद्ध बाजूला तोंड करून केविलवाणे भाव घेऊन उभे होते. रोज ऑफिसला जाताना कुणाला कुणाच्या मिठीत किंवा कुशीत शिरावे लागेल याचा काही नेम नाही. ती लॉटरी रोज प.रे. आणि म.रे. च्या सौजन्याने फुटते. मग लडिवाळपणे आपल्याला लगटलेल्या त्या इसमांचे "अप-क्लोज-पर्सनल" असे निरीक्षण इच्छा नसतानाही उगाचच घडते. निढळाच्या घामाचा पैसा आहे असं फक्त मुंबईकरच म्हणू शकतात. राष्ट्रीय एकात्मता होवो वा न होवो मुंबईच्या लोकल गाड्या ते काम गेली कित्येक वर्षं करताहेत. असा विचार करत असतानाच एकाने अत्यंत वैतागलेल्या स्वरात "अबे साले! मुंह बंद रख!" असा त्या व्यंजनविरहित इसमाला परस्पर दिलेला दम ऐकू आला. म्हटलं आता काही तरी राडा होणार. "च्यायला तंबाखूची गुळणी धरून बसलाय लेकाचा. धरण फुटायला आलंय पार. बोलताना फुटलं  तर सगळा मुखरस आमच्या अंगावर येणार!" हे ऐकल्यावर मग खुलासा झाला. सदरहू इसमाने एक अलिखित नियम मोडला होता. एक तर हे असं गाडीत एकमेकाच्या पटात शिरून उभे राहायचे असल्यावर तंबाखूची गोळी लावायला नको होती. बरं लावलीच तर निदान माहीमची खाडी येईतोवर तोंड बंद ठेवायला हवे होते. खाडीवरून जाताना मनसोक्त पिचकारी मारून तोंड मोकळे करता आले असते. इथे "आॅंआऊमुए ॲंअ ओओ आआ आई उआआ आंहीं" याचे व्यंजनात रूपांतर झाल्यावर काय होते ते ऐकायला मन आसुसले होते. पण हा महानालायक इसम, पिंक टाकायला तयार नव्हता. शेवटी खाडी आली. याने दाराच्या आत तीन फूट उभे राहून नेम धरून पिचकारी ठोकली. पहिली स्लिप आणि विकेटकीपरच्या मधून ती पल्ल्याला लागली. मग समाधानाने आमच्या या महाना(ला)यकाने विजयी मुद्रेने सर्वत्र पाहिले. किमामचा सुगंध दरवळला. "अहो, मी म्हणत होतो, तंबाखूमुळे क्यान्सर होतो याला काही पुरावा नाही!

डान्सेस विथ वूल्व्ह्ज

कोकणाबद्दल विचार करू लागलो की मला "डान्सेस विथ वुल्व्हज" या केविन कोस्टनरच्या सिनेमाची आठवण येते. तसंच काहीसं माझ्या वडिलांचं झालं असावं. कृष्णेकाठच्या अस्सल लोण्यासारख्या मऊ काळ्याभोर मातीत जन्मलेला देह, माई घाटावर हुंदडायचं, पुरात आयर्विन पुलावरून त्या लालभडक खवळलेल्या पाण्यात बिनधास्त उडी टाकायची आणि तडक हरिपुराच्या काठावर निघायचं. त्या पाण्यात काय काय असायचं. बाभळीचे काटेवाल्या फांद्याफांदोट्या, काही वेळा चक्क अक्खी झाडं, घाबरलेले आणि म्हणूनच अत्यंत बिथरलेले नाग त्यावर चढून बसलेले असं सगळं विश्व वाहत आलेलं, मध्येच वळणावर निर्माण झालेले क्षणात तळाशी घेऊन जाणारे भोवरे. अशा सगळ्यांशी टक्कर देत पाण्याशी झुंजत जाण्यासाठी जी एक बेभान वृत्ती लागते ते कृष्णेच्या पाण्यानं पुरेपूर दिलेली. सकस काळ्या मातीनं प्रदेशाला सुपीकता दिलेली. दूध दुभतं भरपूर. दिवसभर शेतांतून, उसाच्या वावरातून फिरावं, सूर पारंब्या खेळाव्यात, भूक लागली की तिथल्याच शेतातील उसाचं कांडकं उपसून चोखावं, हातावर जोंधळ्याची कणसं चुरावीत, तशीच कच्ची हाणावीत आणि पुन्हा उनाडावं असा दिवसभराचा कार्यक्रम असावा. कृष्णेकाठची गावं भावुक आणि भाविकही, त्यातून राजाश्रय लाभलेली. नदीवर उत्तम घाट बांधलेले, काठावर ताशीव काळ्या दगडात बांधलेली मजबूत पण कमालीची कलाकुसर केलेली देवळं. देवळाभोवती डेरेदार वृक्ष. उन्हातान्हात पांथस्थानं यावं आणि त्यांच्या गार सावलीखाली घटकाभर बसावं. देवाचा सहवास, दर्शनाला येणाऱ्याजाणाऱ्यांची संथ येजा सगळंच कसं निवांत. कुणालाच घाई नसे. दिवसभर मग असं उनाडून झालं की मग घरी यावं, हातपाय धुवून शुभंकरोति म्हणावी, संध्या आचमनं करावीत, वडलांच्या करारी नजरेखाली जेवावं आणि गुडूप झोपून जावं ते दुसऱ्या दिवशी पहाटे उठून पुन्हा हे सगळं नव्यानं अनुभवण्यासाठी. पुढं मग थोडंसं मोठं झाल्यावर शाखेत जाणं सुरू झालं असावं. शाखेत घडलेले संस्कार, तिथं घडलेला विद्वान माणसांचा सहवास, यांनी कदाचित मग डोळे उघडून दिसत असलेल्या क्षितिजापलीकडे काय असेल याचा विचार सुरू झाला असेल. गावकूस ओलांडून जाणं म्हणजे सीमोल्लंघन म्हणण्याचा काळ तो. आईवडिलांनाही आपली मुलेबाळे आपल्याचबरोबर रहावीत अशीच अपेक्षा असायची. बहुतांशी मुले गाव सोडून जात नसतही. परंतु शाखेमध्ये नव्या विचारांचा वारा आला असावा. त्याने जग विस्तारले असावे. आणि मग तो लेफ्टनंट जॉन डनबार जसा वेस्टर्न फ्रंटवर जायला निघाला तसेच माझे वडीलही कोकणात जायला निघाले असावेत.

कोकणात स्वभाव निराळे, पद्धती वेगळ्या. घाटावरचा अघळपघळपणा कोकणात नाही. सगळे कसे नीट नेटके, सुबक, स्वच्छ. याचा अर्थ अप्पलपोटेपणा नव्हे तर ती स्वयंपूर्णतेकडे झुकणारी वृत्ती म्हणायची. घरात साखर संपली म्हणून कोकणी माणूस आपली कुपाटी ओलांडून शेजाऱ्याच्या खळ्यात उभा राहायचा नाही. डोक्यावर इरले घेऊन तडक पाच दहा मैल चालत तालुक्याच्या बाजारात जाईल. अर्थात ही सर्व कल्पित गोष्ट. नेटकेपणामध्ये अचानक घरातील साखर संपली हे संभवत नाही. कोकणी माणूस तसा कुणाला चटकन मिठी मारणार नाही. ते सगळं घाटावर. तिकडे "वाईच तंबाकू काड की रं मर्दा" असं म्हणून चावडीवर अथवा पारावर बसलेल्या मंडळींशी संवाद करता येतो. मग तंबाकूवरून सुरू झालेली गप्पांची गाडी पुढं "पावणं, पैल्यांदाच आलाय न्हवं आमच्या गावात, आता काय ज्येवन केल्याशिवाय आमी काय सोडत न्हाई तुमाला" इथवर येते. अशा वातावरणातून कोकणात आल्यावर,"खंयसून आयल्यात? बदली होवन की काय? तरी म्हणा होतो शाळेतलो मास्तर दिसा नाय हल्ली. बरे हल्ली सगळे मास्तर घाटावरसून येतंत ते? काय समाजना नाय. आमचे लोक चलले हुम्बयक. मगे मास्तर भायेरसून हाडूक लागात नाय तर काय!" असे शब्द कानावर पडले असण्याची शक्यता बरीच आहे. ते ऐकून नवीन नवीन कोकणात पाऊल टाकलेल्या माझ्या वडिलांना थोडंसं दडपणही आलं असणार. इथं घरंही कशी एकमेकांपासून अंतर राखून असल्यासारखी. धुक्यात ध्यानस्थ बसलेला तो नरेंद्र डोंगर. त्याला कधी निळसर छटा यायची तर कधी करडी. सकाळी धुकं. चोहोबाजूनं डोंगर असल्यानं सूर्याचं दर्शनही उशिरा व्हायचं. कुक्कुटकोम्ब्याचे होल्यांचे हुंकार, डोंगरात फाटी आणायला गेलेल्यांचे कुकारे, सुरंगीचा मंद वास, त्यात बोंडूंचा वास मिसळलेला. पाऊसही असा पडायचा की बस. डोंगरात गाज सुरू झाली की दोन मिनिटात ताज्या दमाच्या शिलेदारांची पलटण शत्रूवर तुटून पडावी असा बरसत यायचा. कौलारू घरं ती. तो तडतड ताशा कौलावर सुरू झाला की ऐकत राहावंसं वाटायचं. रात्री त्या ताशातच कधी झोप लागली ते कळायचं नाही. सकाळी उठून बाहेर यावं तर त्या पावसानं दम घेतलेला असायचा. सगळीकडे कसं लख्ख असायचं. पायाला चिखल म्हणून कधी लागायचा नाही. घाटावर पावसात बाहेर पडणं म्हणजे धोतरा प्यांटीवर मागून चिखलाची नक्षी काढून घेणं. इथं अगदी अनवाणी सगळीकडे फिरावं, तळपाय श्रीकृष्णाच्या त्या लालबुंद नितळ अंगठ्यासारखा राहायचा.  हे सगळं वातावरण नवीन होतं. देऊळ म्हटलं की नदीच्या घाटाची सवय. इथे देवळंही शांत, निर्विकार साधूसारखी. युगानुयुगे समाधिस्थ दिसणारी. वडिलांना हे वेस्टर्न फ्रंटिअर गूढरम्यच वाटलं असेल. सभोवती अपरंपार सृष्टीसौंदर्य पण तिथे राहणाऱ्या माणसाच्या स्वभावाचा थांग न लागणे अशा मन:स्थितीत तो जॉन डनबार पडला होता तसेच त्यांचेही झाले असेल. मनाचा हिय्या करून त्यांनी तळ ठोकला असेल. आता या भूमीशी आपले नाते, हीच आपली कर्मभूमी, हीच आपली माणसे काय वाटेल ते होवो असेच त्यांनी मनाशी ठरवले असेल.

भूमी अपरिचित जरी असली, हळूहळू परिचित होऊ लागली. अवखळ पाऊलवाटा अवगत होऊ लागल्या. घाटावरच्या सरळसोट वाटेची सवय असलेली पावले आता चढाव उताराला सरावली. अंधारात सहजगत्या वावरू लागली. प्रथम प्रथम कानाला विचित्र वाटलेले मालवणी हेल आता कळू लागले. चेहरा अत्यंत निरागस ठेवून सानुनासिक स्वरात येणाऱ्या जाणाऱ्यांच्या चेष्टामस्करी कळू लागल्या. सांगलीकोल्हापूर भागात भाषेवर कानडी आघात भरपूर. शुद्ध मराठी बोलायचा प्रयत्न जरी केला तरी तो बाज काही लपत नाही. कोकणात प्रथमच हा बाज ऐकू आल्यावर त्याची थोडी थट्टाही झाली असेल. ती मस्करी खेळकरपणे सहन करून त्यांच्याबरोबर वडीलही खळखळून हसले असतील, नुसते हसलेच नसतील तर स्वत:च घाटावरच्या भाषेच्या गमतीजमती त्यांना ऐकवल्या असतील. आणि तिथेच सूर जुळले असतील. मला अजून लहानपणीच्या काही गमती आठवतात. बाबा अस्सल घाटी गावरान भाषेत इंग्लिश बोलून दाखवत. "रामा वोक अप इन द मॉर्निंग अँड वेंट टू द फिल्ड. वर्क्ड देअर फ़ॉर होल डे अँड केम ब्याक. ऑन द वे, ही सॉ पांडा. ही कॉल्ड पांडा,"ए पांडा, कम हिअर. शिट. ड्रॉ सम टोब्याको. लाईम इज? नो? ह्यांड टू युअर मदर लेका!" असला नकलाखोर गमती स्वभाव असल्यावर मित्रमंडळी जुळायला वेळ लागत नाही.  इंग्रजीमध्ये "ब्रेकिंग द आईस" ज्याला म्हणतात त्यासाठी ते पुरेसे होते. जॉन डनबारनेही "सू (Sioux)" रेड इंडियन टोळीशी साखर आणि कॉफी देऊन ते "आईस ब्रेकिंग" केले होते. मने जुळायला कोणतीही एक समान आवड पुरेशी असते. पण हा एक भाग झाला. ही नुसती सुरुवात होती. कोकणी माणूस कलाकार, रसिक, अभिजात शास्त्रीय संगीताची आवड असलेला निघाला. म्हणजे हेही धागे लगेच जुळून आले. नाटक, दशावतार, घरी होणाऱ्या खाजगी मैफिली हे सगळं कोकणच्या प्रेमात पाडणारं ठरलं. भरीला भवतांलची पाचूसारखी हिरवीगार माया. त्या हिरव्या मखमलीमध्ये हरवून जायला व्हायचं. कोकणातले ऋतू आपलेसे झाले. ग्रीष्म ऋतूचा वणवा दमट हवेमुळे फारसा जाणवायचा नाही. पण डोंगर रंग बदलायचे. त्यांची हिरवीकंच काया क्षीण करडी हिरवट व्हायची. मस्तकावर अग्निशिखा घेऊन पांगारा फुलायचा. मोहाच्या फुलांचा गंध आसमंतात भरून राहायचा. सागाच्या झाडाची पाने जाळीदार व्हायची. डोंगरात आदल्या वर्षीच्या पावसाच्या पाण्याने छोटे डोह निर्माण झालेले असायचे ते पार खडखडीत होऊन जायचे. कधी एकदा पाऊस येऊन ही यक्षभूमी ग्रीष्माच्या शापातून मुक्त करतो असे व्हायचे. आणि मग जूनमध्ये तो जो यायचा तो पुढे चार महिने निळं आकाश काही दिसू द्यायचा नाही. थंडी फारशी यायची नाहीच. उगाच डिसेंबरचे काही दिवस मात्र सकाळी अंगावर शिरशिरी आणणारे असायचे. पाण्यावर वाफ दिसायची, नरेंद्र डोंगर धुक्यात न्हाऊन गेलेला दिसायचा. अशी सुरुवातीची काही वर्षे कोकणच्या सौंदर्यावर भाळून ते आधाशीपणे पिऊन घेण्यात गेली असावी.

मग पुढे कोकण नजरेतून श्वासातून हळूहळू शरीरात उतरू लागलं, भिनू लागलं. संस्कृती आपली वाटू लागली. माणसे आपली वाटू लागली. सणप्रसंगी देवळात जाणं नवीन नव्हतं, पण आता गुरवाचं गाऱ्हाणं घालताना आईकताना तोंडातून आपोआप "व्हय म्हाराजा" येऊ लागलं. दशावतार बघताना संकासुराचं युद्ध पाहताना वर्षानुवर्षं चालत आलेली ती परंपरा आपल्या पूर्वजांनी चालवली तशीच आपण चालवत आहोत असं वाटू लागलं. हा बदल आतून तर घडलाच. त्याहूनही भंवतालच्या माणसांनी तो विश्वास दिला, आपण कुठून घाटावरून आलो याचा केव्हाच विसर पडला. मग पुढली नैसर्गिक पायरी म्हणजे आपल्या माणसांच्या कथा आणि व्यथा दिसू लागतात तशा कोकणातील दु:खं दिसू लागली. इतका कष्टाळू स्वभाव असलेली, अंगात कलागुण असलेली, परंपरा टिकवून ठेवण्याचं भान असलेली माणसं लाभलेली ही भूमी, भूमिपुत्रांच्या वाट्याला सुबत्ता कशी नाही हे जाणवू लागलं. शेतकऱ्यांच्या वाटेला अतोनात कष्ट पण त्यामानाने त्याचा परतावा मात्र तितकासा नाही हे सत्य. मग पोटासाठी जो उठतो तो मुंबईला पळतो, चाकरमानी होतो, वर्षातून फक्त गौरी-गणपतीला त्याला आपलं कोकण आठवतं. नाही, खरं तर मनानं चाकरमानी कोकणातच असतो. मनात येईल तसं त्याला येता फक्त येत नाही. चाकरमानीपणाचा तो शापच होय. अशी ही भूमी यक्षानं शाप दिल्यासारखी का? असं वारंवार वाटत राहिलं. मग त्या अस्वस्थपणाला वाचा फोडण्याचा एक मार्ग म्हणजे पूर्णपणे या भूमीशी समरस होऊन तिथलेच होऊन जावं. इथेच काम करावं, माणसं जोडावीत, त्यांना एकत्र आणून काहीतरी कार्यक्रम करावेत, इथल्या व्यथा आपल्या साहित्यातून लिखाणातून मांडाव्यात, सांस्कृतिक चळवळ उभी करून मूळच्या कलागुणांना जोपासावं असं कल्प कल्प मनी येत राहिलं असावं. इच्छा असली म्हणजे सगळं होतंच. मग त्यानुसार समान व्यसनेषु अशी मंडळी भेटली. प्राध्यापकीचं काम सांभाळून वाचन मंदिर, नाटक संस्था, समाजवादी चळवळीच्या विचारवंतांशी तात्त्विक चर्चा वाद, त्या अनुषंगानं काही सार्वजनिक कामं, लिखाण हे असं सर्व सुरू झालं. वडिलांचा पिंड संघाचा असला तरी मला वाटतं वृत्ती समाजवादी असावी. कुणी काही म्हणो समाजवादी विचारसरणीमध्ये दुबळ्याबद्दल कणव आहे, अन्यायाचा तिटकारा आहे. तो मला वडिलांच्यात त्या लहान वयातही जाणवायचा. त्याचे घनिष्ठ मित्र प्रा. रमेश चिटणीस यांच्याशी त्यांचे तात्त्विक वाद होत असत, पण मला वाटतं त्या दोघांमध्ये माणुसकी आणि अन्यायाची चीड हा समान दुवा होता. चिटणीस सर हे जास्त तर्कनिष्ठ तर वडील थोडेसे भावनाप्रधान. दोघांनीही मिळून जे कार्य केले ते स्थानिक हितासाठीच.

आणि पाहता पाहता वर्षे निघून गेली, कॉलेजमधून निवृत्त होण्याचे दिवस जवळ आले. केवळ नोकरीसाठी म्हणून कोकणात आलो, आता ती तर संपली. म्हणजे आता इथून उठून परत आपल्या गावी जायचे? हा विचारसुद्धा वडिलांना सहन झाला नव्हता हे मला आठवते. गावी परत जायचे म्हणजे काय? कोकण, इथली ही माणसे हीच माझी माती आणि माझे आपले. हेच कोकणाचे वैशिष्ट्य. इथली माणसे, त्याच्याशी जुळलेलं नातं हेच तर कमावलेलं वैभव. असा माझ्या वडिलांचा लेफ्टनंट जॉन डनबार झालेला मला आठवतो. तो ब्रिटीश सोल्जर म्हणून केव्हाच संपला होता, उरला होता तो अस्सल सू (Sioux) जमातीतीलच एक. पण डान्सेस विथ वूल्व्ह्ज ही कथा जॉन डनबारची नाही, ती कथा आहे त्या भूमीची, त्या संस्कृतीची. तसेच हीसुद्धा कथा आमच्या वडिलांची नाही, तर ती आहे कोकणाची. त्या मायेच्या भूमीची, जिने आपल्यावर प्रेम करणाऱ्याला भरभरून दिले, द्यायला शिकवले, कणखर चिवटपणा शिकवला, फणस बाहेरून काटेरी असला तरी आतून मधुर रसाचा गरा देणारा असतो हे शिकवले. कोकणी माणसाचे तिरके बोलणे हे लागट नसते, तो एक बाज असतो, तो प्रेमाचाच असतो. मांयxx, बाxx हे सर्व शब्द केवळ वाक्य सुरू करण्याचे साधन म्हणून वापरले जातात, प्रत्यक्षात त्याचा आपल्या मातापितरांशीशी सुतराम संबंध नसतो, असे सर्व काही शिकवले. कोकणी माणूस औपचारिक बोलायचे असेल तर शुद्ध मराठी बोलण्याचा प्रयत्न करतो, पण प्रेमाच्या माणसाला खास उपर्निर्दिष्ट शब्दांचा वापर करूनच संबोधतो हे सत्य आहे. गेली कित्येक वर्षे आमच्या कोकणाचा कॅलिफोर्निया कसा होईल याची चर्चा होत आली आहे, त्यावर व्याख्याने उठली आहेत. ते सर्व कॅलिफोर्निया प्रत्यक्ष न पाहताच. सांगोवांगीच सगळे. प्रत्यक्ष कॅलिफोर्निया पाहिल्यावर वाटले अरे, कशाक होयो तो कॅलिफोर्निया आमका? पैसो मिळात, चकचकीत रस्ते होईत, पण आमचां कोकणीपण जाईत त्याचा काय? कोकण नेहमीच श्रीमंत होतं, आहे आणि राहील. डोळे उघडून ती श्रीमंती आपण पहायची आहे, जपायची आहे, तिचा विकास आणि पर्यायाने तिच्या मुलांचा विकास आपोआपच होईल.

उगाळावा जरा कोळसा

आत्ता कुठे म्याडमचा दूरदर्शीपणा लक्षात येतो आहे. धाकले धनी "ममा, ममा, मी! मी!" अशी मची बाराखडी म्हणत होते तेव्हा आम्ही पण "म्याडम, म्याडम, तुमी तुमी!" अशी म्याड बाराखडी म्हणत होतो. पण म्याडम हुशार निघाल्या. आम्ही सगळे पक्षानं दिलेला कित्ता गिरवत बसलो होतो तेव्हा मौनी सिंग बाबा डोळे मिटून खुरमांडी घालून बसले होते. लोकसभा नव्हे, जणू काही गुरुद्वारातच बसले आहेत. गुरु ग्रंथसाहिबांचं दर्शन घेऊन झालं आहे. हातावर तुपानं माखलेला शिरा प्रसाद पडला होता तो खाऊन झाला आहे. तूर्तास तरी भूक थोडी शमली आहे. समोर दोन सरदारजी अगम्य भाषेत सर्दी झालेल्या आवाजात भजन म्हणत आहेत. त्यांच्या बाजूला अजून दोन डिट्टो तसेच दिसणारे सरदार तबला आणि पेटी कुटत आहेत. लंगरात आज काय असावं बरं, तो नेहमीचा सरसोदा साग नको बुवा, लसणाच्या ढेकरा येत राहतात, म्याडमच्या शेजारी बसायचं असतं. बैंगन का भरता वातुळ, सभागृहात दिवस काढायचा आहे, कारण नसता इतरांचा सभात्याग नको व्हायला, त्यापेक्षा राजमा बरा, इत्यादी सुखद विचारात ते पडले असावेत असं वाटत होतं. आम्हाला ते स्पष्ट कळतं. विरोधक मात्र सगळ्याला विरोध करायचा म्हणून कायच्या काहीच समजत असतात. म्हणे मौन हे बुद्धिमत्तेचं लक्षण आहे. एवढा ऑक्सफर्डला शिकलेला माणूस काय साधा विचार करत असणार काय? नक्कीच जीडीपी, ग्रोथरेट ऑफ इकॉनॉमी, परकीय चलन गंगाजळी असलंच कायबाय सारखं डोक्यात असणार. आपल्याला तर हे शब्द ऐकून म्हायती. सालं धावीनंतर कोणी पुस्तक हातात धरलंय? वाटलं होतं धाकले धनीपण ऑक्सफर्ड का केम्ब्रिज कुठं तरी मोठ्ठ्या शाळेत जाऊन आले आहेत म्हणे, त्यांना म्हायती असेल. त्यांना जीडीपी म्हणजे काय असं एकदा विचारलं होतं. तेव्हा त्यांनी "देशाचे मैल्याचे वट्ट उत्पादन" असे उत्तर दिले होते. च्यायला आपल्याला तर धक्काच बसला होता. मी सरळ म्हणालो, ओ, काय पन फेकू नका ओ, म्हाईत नाही तर तसं सांगा. तर ते पेटलेच. तडक जाऊन ऑक्सफर्डचीच डिक्शनरी घेऊन आले. म्हणाले हे बघा "ग्रोस" या शब्दाचा अर्थ बघा त्यात. अनेक अर्थ आहेत, पण त्यातला एक अर्थ गलिच्छ, अनप्लेझंट असा आहे. आता "देशाचे रोजचे गलिच्छ उत्पादन" दुसरे काय असणार? मी अत्यंत आदराने त्यांच्याकडे पाहिले. काही म्हणा, माणूस आहे हुशार. नापास का असेना, ते काय आपण पण आहोत. पण आज इथं लोकसभेत आलोच की नाही? त्यावेळी पैल्या बाकावर बसणारे देशपांडे जोशी आज बसलेत अमेरिकेत जाऊन कॉम्प्युटर कुटत. पण काही असो, आपल्याला लई अभिमान वाटला. च्यायला इतके दिवस आपण जीडीपी ला हातभार लावत होतो आणि आपल्याला त्याचा पत्ता पण नव्हता! तरीच सगळे जीडीपी वाढायला पायजे जीडीपी वाढायला पायजे म्हणत असतात. मी आपला पक्षाचा आदेश मानून मान डोलवत असायचो. तसं भाजपमध्ये तरी किती शाने लोक आहेत? त्यांनाही हे शब्द घंटा कळत नसणार. परकीय गंगाजळी म्हटलं की बरेच जण आदरानं नमस्कार करतात आणि "परकीय" या शब्दाला आक्षेप घेतात. गंगा आणि जळ हे दोन शब्द एकत्र आले की झालं, भाजप खासदार साष्टांग नमस्कार घालतात. फक्त ती गंगाजळी स्वदेशी असावी असा त्यांचा आग्रह असतो. तेव्हा आपल्याला एवढं काही वाईट नको वाटायला.

तेव्हा म्याडमच्या दूरदर्शीपणाबद्दल बोलत होतो. पंतप्रधान पदाला आगदी योग्य माणूस शोधून काढला. पद दुर्मिळ, तसंच कॉंग्रेसमध्ये शिक्षणवालेही दुर्मिळच. म्याडम स्वत: काय शिकल्या आहेत ते त्या आकाशातील प्रेमळ बापासच ठाऊक. तो येणार, शुभ वर्तमान घेऊन येणार असं बरीच वर्षं ऐकतो आहे. ते जे काही शुभ वर्तमान असेल त्याबरोबर म्याडमच्या शिक्षणाचे शुभ नसले तरी वर्तमान तरी घेऊन यायला काय हरकत आहे म्हणतो मी? शिकल्यालं सवरल्यालं म्हटले की शशी थरूर हे एक प्रात:स्मरणीय नाव नजरेसमोर येते. पण त्यांचे अलीकडील वर्तमान पाहिले की एकूण गडी नुसताच शिकलेला आहे सवरलेला काय वाटत नाही. गड्यानं बायकोच्या हत्येचं प्रकरण असं काही हाताळलंन की वाटावं हा इसम खरंच कॉंग्रेसचा आहे की आप पार्टीचा? म्हणे तपासात पूर्ण सहकार्य करीन! अरे खरा कॉंग्रेसचा असतास तर ती आपली बायको असल्याचाच मुळात नकार दिला असतास! बसा मग करत तपास बिपास. या बाबतीत भाजपवाले कॉंग्रेसपेक्षाही चालू. बायको बियको भानगड येऊच नये याची व्यवस्था तीसतीस वर्षांपूर्वीच करून ठेवतात. मग एका दगडात दोन पक्षी. रोज घरी आल्यावर "झाल्या लष्कराच्या भाकऱ्या भाजून? घरात मेलं जोंधळ्याचं पीठ संपलंय ते आणून टाकता येत नाही!" ही कटकट करायला कुणी नाही आणि जनांत ब्रम्हचर्याचा दबदबा! अहो "पूर्णवेळ" आहेत ते, देशकार्याला वाहून घेतलं आहे, स्वत:ची आई आणि राष्ट्रदेवता यांशिवाय कुणालाही वंदन करत नाहीत ते इत्यादि वाक्ये अशीच तयार होतात मग त्यांच्याबद्दल. हुषार लेकाचे. आम्ही एकदा त्यांचे स्खलन करण्याचा प्रयत्न केला होता. बाजार समितीची निवडणूक झाली होती. अर्थातच कॉंग्रेसचेच सगळे लागून आले होते. मग पार्टी घातली होती मळ्यावरच्या बंगल्यात. आपलेच खास लोक होते. गम्मत म्हणून बोलावलं एका संघिष्ट भाजपवाल्याला. तेवढीच आपलीपण करमणूक. तर लेकाचा उपवास आहे म्हणून घरून साबुदाण्याची खिचडी बांधून घेऊन आला होता. आम्ही सोडा उघडला तेव्हा याने उपवास सोडला. एवढी खास आयटम आणली होती डान्सला तर "परस्त्री मातेसमान" असं म्हणून हा अक्खा टाईम सावरकरांची "सोनेरी पाने" वाचत बसला होता. पुन्हा काय बोलावलं नाही त्याला. असो. तर हा थरूर काही कामाचा नाही. आम्ही घोटाळे करायचे आणि हा त्यांच्या तपासात सहकार्य करत बसणार. दुसरं थोर व्यक्तिमत्व म्हणजे आमचे दिग्गीराजे. राजा माणूस. राजारजवाड्यांसारखेच वागणे. भानगडी करायच्या त्या मान ताठ ठेवून. अगदी अंगवस्त्राबरोबर पकडलं गेलं तरी लाज न वाटू देता उलट "कोण आहे रे तिकडे! आमचा असा एकांतभंग? हत्तीच्या पायी देईन एकेकाला!" अशी आरोळी ठोकायची. पण हेही पक्षधोरणात बसत नाही. अळीमिळी गूपचिळी हे पक्षाचं ब्रीदवाक्य! इथं दिग्गीराजे स्वत:च ट्वीटरवर चौवीस तास पडीक. म्हणजे आम्ही घोटाळा करून घरी जाऊन पडायच्या आत ब्रम्हांडात झेंडे लागून त्याला हजारो लाईक्स भेटणार. शिवाय ते क्यागवाले आमच्या आधी घरी जाऊन आमची वाट बघत बसलेले असणार. नकोच ते. चिदंबरम हे आणखी लुंगीवेष्टित शिकल्यालं व्यक्तिमत्व. चेट्टीनाड प्रांतातून आलेलं आणखी एक तिखट रसायन. पार हार्वर्डमधून शिकून आलेलं. पण टूजी स्पेक्ट्रममुळं घोळ झाला. काय पण माणसाला हव्यास असतो. स्वत: एक नाही दोन दोन ब्यांका काढलेल्या. म्हणजे दुसऱ्याचा पैसा घेऊन परत त्यालाच फी लावायचा सरकारमान्य धंदा. कशाला पायजे हो राजकारण आणि घोटाळ्यांची भानगड?

पदावर माणूस पण असा पायजे की स्वत: स्वच्छ पायजे. लोकान्ला विश्वास बसला पायजे. आगदी पार चौकशी बिवकशी झाली तर उत्तर देणारा आसा पायजे की लोकान्लाच उलट वाटलं पायजे की  काय मोगलाई लावली आहे? माणूस कसा वारकरी दिसतो आहे, गळ्यात तुळशीची माळ आहे, मुखानं पांडुरंग हारी म्हणतो आहे, वाटेत भाकरतुकडा मिळाला न मिळाला, मिळेल त्याला पांडुरंगाचा प्रसाद मानून ग्रहण करतो आहे. वारीतल्याच कुणी दुसऱ्याचं पाकीट मारताना पाहिलं तरी त्याला "ही सारी ईश्वरची करणी" मानून मुखानं चकार शब्द न काढता चालतो आहे. आसा माणूस पाहिजे! मग आपले मौनी बाबा आयतेच सापडले म्याडमना. "तुम्हाला पंतप्रधान करू का" असं विचारलं तरी "जशी आपली इच्छा" एवढंच म्हणाले होते म्हणे त्यांना. तेही नुसती मान हलवून. आता आम्हीही कधी कधी नुसती मान हलवून होकार देतो बैठकीत. पण तेव्हा आमच्या तोंडात गुळणी असते. एकशेवीस तीनशेची छान किक बसलेली असते. शिवाय नकार द्यायची अथवा तोंड उघडून बोलायची पक्षात पद्धत नाही आमच्या. या सगळ्या अर्हतेत मौनी बाबा फिट्ट बसत होते. आम्हाला खात्री आहे "पंतप्रधान" ऐवजी "दत्तकविधान" असं जरी म्हटलं असतं तरी ते "जशी आपली इच्छा" असंच म्हणाले असते. आज म्याडम किती धोरणी आणि दूरदर्शी ते लक्षात येतं आहे. साधा कोळसा तो काय. तो द्यायला काय कुणाची परवानगी लागते? आम्ही कित्येक वेळेला आमच्या शेजारच्या घरी बंब पेटवायला हवेत म्हणून फुकट कोळसे दिले आहेत. काही पेटवायचं असेल तर कुठलाही कॉंग्रेसवाला मागे हटणार नाही. पण आम्हाला न विचारता का दिलेत म्हणून आमच्या गल्लीतील लोक कधी भांडायला आले नाहीत. हे भाजपवाले काहीही काळं दिसलं की ते कॉंग्रेसचंच समजतात. आपल्या स्वत:च्या तोंडाला मिश्री लावून दात काळे झाले तरी आमची कोलगेट वाईट दिसते त्यांना. आता मौनी बाबा चौकशीला तोंड देतील. तशी आम्हाला खात्री आहे इतक्या वर्षात ते न उघडलेलं तोंड आताही उघडणार नाही. पण न जाणो, म्हातारपणात तोंडावर आणि मूत्रपिंडावर नियंत्रण राहत नाही म्हणतात. सोसले नाही तरी नको ते खावेसे वाटते आणि इच्छा नसली तरी कुठेही घंपतीबाप्पा होऊन जातो. म्हणून आम्ही सक्काळी ते घरातून बाहेर पडायच्या आधी त्यांना गाठणार आहोत. उगाच त्यांच्या समोर जाऊन "ह्या: ह्या: ह्या: काय आपलं तसं काय नाय बरं का. आपण न्हेमीच तुम्हाला पाठिंबा देत आलोय. तुम्ही काय भिऊ नका, हे चौकशी बिवकशी म्हंजे नुसता भाजपचा कावा हाये बरं का. म्हंजे उगाच भ्या दावून नावं काढून घ्यायची आन पुढच्या इलेक्शनला वापरायची. ह्ये: ह्ये: तुमाला तसं सगळं म्हाईतच हाये म्हणा. तेवा तेवढं आपलं नाव जरा दोन चार दिवस इसरून जावा म्हंजे झालं. काय? ह्ये: ह्ये: ह्ये: बाकी आमाला तुमच्याबद्दल आदरच हाये हो. तो दावण्यासाठीच आमी आलोय." असं म्हणून यायचं आणि पुढील सर्व परमेश्वराच्या इच्छेवर सोडून द्यायचं. देव करो आणि त्यांना खोटं बोलण्याची ताकद मिळो. च्यायला पंतप्रधान असताना कधी भ्यालो नाही त्यांना, आता ते पंतप्रधान नसताना आमची फाटली आहे. स्वच्छ, शिकलेला  माणूस पदावर बसवला की कार्यकर्त्यांची पंचाईत होते. म्याडम तुम्ही दूरदर्शीच.

निर्भया डॉक्युमेंटरीच्या निमित्तानं

बीबीसीने केलेली निर्भया डॉक्युमेंटरी पाहिली. डोक्याचा भुगा झाला. शाळेत असताना शोले पाहिला होता. त्यात तो आंधळा इमाम झालेला ए के हंगल म्हणतो,"तुम्हे मालूम है दुनिया में सबसे बडा बोझ क्या है? बूढे बाप के कंधे पे बेटे का जनाजा." हे वाक्य मला "कितने आदमी थे" पेक्षा जास्त लक्षात राहिलं. या डॉक्युमेंटरीमध्ये जेव्हा तो बाप अश्रू आवरत म्हणाला,"जिस बेटी को हमने सीनेसे लगा के बडा किया, जब उस बेटी को अग्नी देना पडता है तब आवाजही नही निकल पाता." तेव्हा मला पुन्हा त्या इमामसाहेबांची आठवण आली. हृदय पिळवटलं. एकुलती एक मुलगी. हातातोंडाशी आलेली. घरच्या परिस्थितीची जाणीव असलेली. मेडिकलला जायला पैसे कुठून आणायचे असा प्रश्न पडल्यावर "माझ्या लग्नासाठी जे जमवले आहेत ते माझ्या शिक्षणावर खर्च करा" असं म्हणणारी. परिस्थिती माणसाला समजूतदार बनवते हे खरं असलं तरी हा समजूतदारपणा लहान वयात येणं कौतुकास्पदच. सिनेमा पाहायला बाहेर काय पडली ते परत न येण्यासाठी. कुठल्याही आईबापाच्या जिवाला घोर लागणारी ही गोष्ट असते. मुलं लहान असतात तेव्हा बरं असतं, सगळ्या ठिकाणी आपल्याबरोबर असतात. त्यांच्यावर आपलं लक्ष राहतं. पण तीच मोठी झाली, आपली आपली फिरू लागली की हा घोर चालू होतो. माझा मुलगा स्वत:ची स्वत: गाडी चालवायला लागून आता सहा वर्षं झाली, तरी आजही मी कितीही उशीर झाला तरी जागत बसलेला असतो. तो अत्यंत जबाबदार आहे, उशीर होणार असला तर तसं त्यानं सांगितलेलं असतं, तरीही काळजी संपत नाही. मुलीला तर मी सांगतोच, काय तुमचं ते प्रॉम वगैरे असेल ते असो, ड्रायव्हर होऊन गाडीत बसून राहीन पण तिथे येईन, हातात शॉटगन असेल. कॉलेजला कुठे दुसऱ्या गावात गेलीस तर कॉलेजच्या पार्किंगलॉट मध्ये आपली आरव्ही लागलेली असेल. त्या पार्किंग लॉटमध्येच माझं क्याम्पिंग चालू होईल. छानपैकी दोऱ्या वगैरे लावून चड्डीबनियन सुद्धा वाळत घालीन तिथे. माझी मुलगी हे ऐकून डोळे फिरवत मान हलवत म्हणते,"बाबा, त्यापेक्षा मी घरात राहून इथल्याच कॉलेजमध्ये जाईन. एम्बारेसिंग वाचेल तुमचं आणि माझं." तिला कसं सांगू तुझ्या सुरक्षिततेपेक्षा माझी एम्बारेसमेंट क्षुद्र आहे. 

सुरक्षित वातावरण निर्माण होणं हे कायदा आणि कायदा राबवणारे यांच्याबरोबरच जनतेवरही अवलंबून आहे. भारतामध्ये बरेचसे गुन्हे हे अनामिकतेच्या आवरणात होत असतात. शहरे मोठी झाली, जनसंख्या अफाट झाली. वाडे गेले, बंद दारं असलेल्या सदनिका आल्या. शेजारी कोण राहतं, त्या कुटुंबाचं नाव काय हेही माहीत नसतं. पूर्वी छोट्या गावांमध्ये सर्वांना सर्व माहीत असायचे. कुणी काही आगळीक केलीच तर ती करणारा घरी पोचेपर्यंत त्याच्या घरच्यांना ते कळलेलं असायचं. आता संपूर्ण अनामिकता आली. मुखवटे घातलेल्या या जगात अनामिकता मुखवट्याखालच्या विकृतीला बळ देते, काहीही केलं तरी चालेल हा विश्वास देते. पूर्वी कुठे तरी मी वाचलं होतं. जपानी लोक आत्मसन्मानाला उच्च स्थान देतात. इतकं की जर ते जाहीररीत्या बदनाम झाले तर हाराकिरी करणं पत्करतात आणि करतातही. "ब्रिज ऑन रिव्हर क्वाय" मध्ये ते दिसलं होतंच. ब्रिटीश कर्नलनं शिस्तीनं पूल बांधून दाखवला, ते आपल्याला करता आलं नाही म्हणून तो जपानी कर्नल हाराकिरीच्या मनस्थितीत असतो. तात्पर्य जपानी माणूस हा जाहीर मानहानीची प्रचंड भीती बाळगतो. परंतु तोच जपानी माणूस दुसऱ्या गावात गेला की नुसता सुटतो.  प्रचंड दारू पिणं, दंगा करणं, बाहेरख्यालीपणा करणं हे सगळं करतो. ही अनामिकता माणसाला एरवी असलेली सर्व सामाजिक बंधनं झुगारून द्यायला लावते. आणि हे सर्व सुशिक्षित असलेले लोक करतात. मग मुळातच गुन्हेगारी प्रवृत्तीचे असलेल्या, अशिक्षित लोकांबद्दल काय बोलावे? इथे मी "मुळातच गुन्हेगारी प्रवृत्ती" हा शब्दप्रयोग जाणीवपूर्वक केला आहे. शास्त्रीय दृष्ट्या आपला मेंदू हा दोन भागात बनलेला आहे.  मानवी मेंदू हा उत्क्रांतीपूर्व काळातील मेंदू (रेप्टीलियन ब्रेन) आणि त्यावर उत्क्रांतीमुळे बनलेला मेंदू अशा दोन भागात बनला आहे. उत्क्रांतीपूर्व मेंदूला फक्त तीन भावना कळतात - हिंसा, भय, मैथुन. वात्सल्य, प्रेम, समाजप्रियता या भावना सस्तन प्राण्यांत उत्क्रांतीमुळे निर्माण झाल्या. मानवी मन हे सदैव या दोन मेंदूंच्या परस्परविरोधी द्वंद्वात असतं. जेव्हा उत्क्रांत पावलेल्या मेंदूचा विजय होतो तेव्हा मनुष्य समाजप्रिय असतो, नीतीने वागणारा असतो, दुसऱ्यावर प्रेम करणारा असतो. जेव्हा रेप्टीलियन मेंदूचा विजय होतो तेव्हा तोच समाजकंटक बनतो, हिंस्त्र बनतो. "मुळात गुन्हेगार प्रवृत्ती" असणारे लोक हे या रेप्टीलियन मेंदूच्या प्रभावात असतात, तो मेंदू सतत जिंकत असतो. शिक्षण, सशक्त समाजव्यवस्था, अवतीभवती प्रेम करणारी कुटुंबव्यवस्था या गोष्टी माणसाला गुन्हेगारी प्रवृत्तीकडे वळणे टाळू शकतात. अर्थात ते शंभर टक्के प्रूफ नाही, पण या गोष्टी नसण्याने मात्र माणूस गुन्हेगारीकडे शंभर टक्के वळू शकतो.  तेव्हा गुन्हे करणारे दोन प्रकारचे लोक. एक पांढरपेशे - जे अनामिकता सापडली तर गुन्हा करणारे, दुसरे पूर्ण गुन्हेगारी प्रवृत्तीचे. दोन्हीसाठी शिक्षण, सशक्त समाजव्यवस्था, कुटुंबव्यवस्था अत्यंत जरूर आहेत. 

डॉक्युमेंटरीला भारतात बंदी घातली गेली. मला त्याचं कारण समजू शकलं नाही. आक्षेप काय? बाब कोर्टात आहे वगैरे गोष्टी झाल्या किरकोळ. भारतीय लोकांना व्हिलन दाखवलं आहे म्हणून? की आपण आरशात आपला चेहरा पाहायला घाबरतो आहोत म्हणून? त्या नराधमाचे विचार आपल्याला घाबरवतात म्हणून की आपणही सुप्तपणे त्या वकिलांप्रमाणे आहोत हे जाणवले म्हणून? अत्यंत विसंगतीत आपण जगतो आहोत हे दिसतं म्हणून? एका बाजूला दुर्गापूजा करायची, सरस्वती, लक्ष्मी या देवता मानायच्या, दुसरीकडे मात्र स्त्रीला अबला म्हणायचं, चूल आणि मूल ही तिची कार्यभूमी आहे म्हणायचं, "सातच्या आत घरात" ही अट मुलींना लागू करायची, मुलं मात्र रात्रभर आली नाहीत तरी सकाळी आल्यावर त्यांना पहिला ब्रेकफास्ट बनवून द्यायचा. इकडे म्हणायचं "बालिका बचाव", तिकडे तो मुल्ला मुलायमसिंग "बच्चे है, गलती करेंगेही" असं म्हणत बलात्कारी हरामखोरांना अभय देणार. अरे किती विसंगतीत जगणार आहोत आपण? डॉक्युमेंटरीच्या बंदीला पाठिंबा देणारे हे छुपे समाजकंटकच आहेत, त्यांना आपल्या मनात खोलवर आत काय खरं दडलं आहे याची भीती आहे. ही डॉक्युमेंटरी ते दाखवते याची त्यांना भीती आहे असंच मला वाटतं. विरोध करण्यापेक्षा सकारात्मक दृष्टीने ही अंतर्मुख होऊन बदल घडवण्याची ही संधी आहे असं समजा. आपल्या स्त्रीविषयी, मुलींविषयी दृष्टीकोनात बदल करा. मुलींना निर्भयपणे जगू द्या, जगात वावरू द्या. निसर्गानं त्यांना पुरुषापेक्षा नाजूक बनवलं असेल, पण कर्तृत्वात कुठंही त्या कमी नाहीत. मी तर म्हणेन त्या कांकणभर सरसच आहेत. पुरुष किचकट काम मन लावून करू शकत नाहीत, पुरुषाची वेदना सहन करण्याची ताकद स्त्रीपेक्षा कमी असते, बिकट परिस्थितीत स्त्रिया पुरुषांपेक्षा जास्त तग धरू शकतात. परिस्थितीला कंटाळून आत्महत्या करणारे पुरुषच असतात. ते सोपा मार्ग स्वीकारतात. मागे राहतात त्या त्यांच्या बायका, कर्जदारांना तोंड द्यायला, समाजाला तोंड द्यायला. अशा एकट्या स्त्रीला शिकार बनवायला लघळपणे जातात ते पुरुषच. बाई कुणा विधुर पुरुषापाशी जाऊन "इन गोरी गोरी कलाईयोंको काम करनेकी क्या जरूरत है?" असला प्रेम चोप्रा टाईप डायलॉग मारताना दिसत नाही. स्त्री ही मनाने शक्तीशाली आहे, पुरुषापेक्षा जास्त गुणवानही आहे. तिच्या शारीरिक बळाच्या अभावाचा फायदा घेणे हे केवळ नपुंसकपणाचे लक्षण आहे. 

ती निर्भया बिचारी गेली. तिच्या सर्व आशा, आकांक्षा, स्वप्नं काही नराधमांनी नष्ट केली. त्याची सजा ते भोगतील. परंतु ज्या परिस्थितीने हे घडण्यास हातभार लावला, किंवा निदान त्याला अटकाव तरी करू शकली नाही, त्या परिस्थितीची सामूहिक जबाबदारी आपली आहे, समाजाची आहे. डॉक्युमेंटरीला विरोध करण्यापेक्षा अंतर्मुख व्हा, आणि यातून सशक्त समाज कसा निर्माण होईल ते पहा. उद्या अशा निर्भया मुक्तपणे बागडतील तेव्हाच आपण काही प्रगती केली आहे असं समजूया. तोवर "बलशाली भारत", "एकविसाव्या शतकातील महासत्ता" या नुसत्या गप्पा आहेत गप्पा. 

गोहत्याबंदी आणि आम्ही

इतक्या वर्षांचा गाईंच्या संघर्षाला गोड फळ लागले म्हणायचे. ते रस्त्यात मध्येच बैठक मारून धरणे धरणे, कितीही हॉर्न मारले तरी मुळीच न हलणे, एकदम घोळक्याने रस्त्यात येऊन अख्ख्या ट्राफिकला आपल्या वेगाने जायला लावणे, वसुबारस असेल त्या दिवशी मात्र अजिबात न सापडणे हे सर्व उपयोगी पडले आहे. गाय दिसली की तिचे शेपूट उचलून डोळ्यांना लावणारे आम्ही. महाराष्ट्र सरकारच्या निर्णयाने पार गहिवरलो आहोत. आता फडणवीस समोर आले तर त्यांचेसुद्धा शेपूट आम्ही डोळ्यांना लावायला तयार आहोत. अर्थातच त्यांना शेपूट नाही. असलेच तर निदान आजवर कुणी ते पाहिल्याचे ऐकिवात नाही. तसे राजकारणात सगळ्यांना शेपूट असतेच, नव्हे लागतेच. आता विरोधक त्यांना मोदींचे शेपूट म्हणतात ते केवळ प्रतीकात्मक बोलणे म्हणायचे. विरोधक काय, कशालाही विरोध करतात. विरोधकांनो, विरोध नीट करा असे म्हटले तर त्यालाही ते विरोध करतात. विरोधी बाकांवर बसा म्हटले तर त्यालाही विरोध. भुणभुण सहन न होऊन सत्तेत घेतले तर तिथेही सत्तेत राहून विरोधी पक्षाची भूमिका निभावणार. थोडक्यात तिथेही मारक्या गायीसारखेच वागणे. गोठ्यात बांधले तर दावे तोडायचे आणि रस्त्यात जाऊन धरणे धरायचे, सोडून दिले तर गोठ्याबाहेर उभे राहून करुण मुद्रेने हंबरत राहायचे, जणू काही या गोमातेला सारे उठले छळण्याला. वास्तविक या गोमातेने आपल्याच गवळ्याचे दिवाळे निघालेले पाहून पत्रकार परिषद बोलावून आनंदाने हम्माsss केले होते. आलेल्या पत्रकारांना स्वत: भाकड असल्याचे विसरून दूधच नव्हे तर खर्वसाचेसुद्धा आश्वासन दिले होते. पण गवळी कनवाळू निघाला. गाय मारकुटी असली म्हणून काय झालं, आपल्या संस्कृतीत ती गोमाताच असं म्हणून तिने टाकलेले शेण गोळा करून, तिच्या चारापाण्याची व्यवस्था करून चूप घरात जाऊन बसला. आम्ही फडणविसांना हळूच विचारलं, अहो ही गोहत्याबंदी वगैरे ठीक आहे, पण ही घरातील मारकुटी गाय, तिचं काय करणार आहात? तेव्हा ते म्हणाले,"अहो गाय भाकड झाली म्हणून कसायाकडे देणे ही झाली म्लेञ्छ संस्कृती. आपली संस्कृती तिने आजवर दिलेल्या दुधाला जागण्याची. तेव्हा, त्या दुधाला जागतो आहोत. पण कधी कधी ही गाय आहे की बैल अशी शंका येते."

या निर्णयाने आमची मात्र वैचारिक पंचाईत झाली आहे. स्वातंत्र्यवीर सावरकर हे आमचे दैवत. गाय हा एक उपयुक्त पशू आहे असं म्हणणारे सावरकर बरोबर की तिला संरक्षण देणारे हे धोतर सावर कर बरोबर? आम्ही हा प्रश्न घेऊन प्रंपूज्य साक्षी महाराजांच्या मठात गेलो. महाराज सरकारमान्य नसले तरी सरकार अमान्य तरी नाहीत. मठात सणावाराचे वातावरण होते. भव्य प्रवेशद्वारावर तोरण लावले होते. रांगोळ्या काढल्या होत्या. आत चौकात पताका लावल्या होत्या. चौक गोमातेच्या मयाने सारवलेला होता. आम्ही प्रवेशद्वारातून आत गेल्यावर अंगावर गुलाबदाण्यांनी सुखद गार शिडकावा केला गेला. वा! असे म्हणून आम्ही बाही उंचावून त्याचा सुगंध अनुभवणार तेवढ्यात आमचे स्वागत करण्यास आलेली ब्रह्मवादिनी म्हणाली,"तुमची सर्व पापे धुवून काढणारे पवित्र गोमूत्र आहे ते. अभ्यागतास शुचिर्भूत करून घेतल्याखेरीज आम्ही मठात प्रवेशच करू देत नाही." आम्ही बाही खाली केली. तो पवित्र शिडकावा आपल्या मुखावरही झाला होता ही जाणीव अस्वस्थ करत होती त्याकडे दुर्लक्ष करून तसेच पुढे गेलो. आश्रमात गाई मुक्तपणे संचार करीत होत्या. नुकत्याच जाहीर झालेल्या गोहत्या बंदीचे वृत्त त्यांच्यापर्यंत पोचले असावे असे वाटले. कारण त्यांच्या मुखावर त्या ब्रम्हवादिनीपेक्षा अधिक आनंदाचे भाव होते. बैठकीच्या खोलीत आम्हाला बसवून ती ब्रम्हवादिनी म्हणाली,"महाराज थोड्याच वेळात दर्शन देतील. आत्ता त्यांची गोमाता उपलालनाची वेळ आहे." आम्ही चमकलोच. "कसली वेळ आहे म्हणालात?" ब्रम्हवादिनीने आमच्याकडे एक कठोर कटाक्ष टाकला आणि म्हणाली,"उपलालन कर्माची वेळ. उपलालन म्हणजे कुरवाळणे हे तुम्हांस माहीत नसावे याचे आश्चर्य वाटते. गायीचे वशिंड आणि मस्तक यांच्या मध्ये कुरवाळले असता त्यायोगे साधकास सिद्धी प्राप्त होते. गाय उत्तम दूध देते आणि साधकास बैलांपासून भय राहत नाही." आम्ही आश्रमात कसले कसले उपलालन चालते याचा विचार करू लागलो. तेवढ्यात महाराजांनी दालनात प्रवेश केला. आम्ही उठून उभे राहिलो. काहीशा आदराने आणि बऱ्याचशा भीतीने. आमची मागील भेट लक्षात होती. किमान चार बालके जन्मास घातल्याखेरीज पुन्हा तोंड दाखवू नकोस अशी आज्ञा घेऊन आम्ही बाहेर पडलो होतो. मोठ्या उत्साहाने आम्ही ती आज्ञा आमच्या धर्मपत्नीच्या कानावर घातली होती. त्यावर तिने पत्नीचे पवित्र कर्तव्य पार पाडत आमचे बेसिक, महागाई भत्ता, टी ए, डी ए, कन्व्हेयन्स, बोनस अशी सगळी आकडेवारी विष्णुसहस्त्रनामाप्रमाणे म्हणून दाखवली होती. टीव्हीचे आठ हप्ते अजून बाकी आहेत हीपण  एक अनावश्यक आठवण करून दिली होती. प्रसंग हाताबाहेरच जात होता. मी वेळीच शांतिमंत्र आणि शांति आसन सिद्ध करून (पक्षी:निद्रा) ते आख्यान थांबवले होते. चार बालकांची भीक नको पण हे तेजोभंगाचे कुत्रे आवर अशी अवस्था झाली होती.

आम्ही भानावर आलो तेव्हा महाराज काहीशा त्रासिक पण भेदक दृष्टीने आमच्याकडे पाहत होते. "बोला!" पुढे कंसातील "आता काय आणि?" हे स्पष्ट ऐकू आले. "महाराज, गायीविषयी आपले विचार जाणून घेण्यासाठी आलो आहे. सावरकर आणि त्यांचा राष्ट्रवाद याविषयी अभ्यास करीत असताना उगाचच त्यांचे ते गायीविषयी तेवढे विधान लक्षात राहिले आहे. शेंगदाणे खाल्ल्यानंतर एखादा कण दातात अशक्य ठिकाणी अडकून जसा मानसिक त्रास देत राहतो तसे ते विधान आम्हाला सलते आहे. तुम्हीच आता मार्गदर्शन करा." स्वामीजी एकदम भडकून म्हणाले,"अरे तो काय सांगणार राष्ट्रवाद आणि गोमातेबद्दल?" मी सटपटलोच. सावरकरांना एकदम अरेतुरे? तेही "परिवारा"तीलच अशा महत्वाच्या व्यक्तीने करावे?

 "अरे सिनेमा नाटकांत कामं करून हिंदुराष्ट्रवादावर अधिकारवाणीने बोलता येत नाही! बाकी सूर्यास्त नाटकातला तो गायकवाडचा पार्ट मात्र झकास केला होतान हो त्यानं! पाहिलाय मी तो. सुटाबुटांत अगदी ओळखू येत नव्हता. तो आणि कधीपासून हिंदुराष्ट्रवादावर बोलू लागला? आणि गाय हा उपयुक्त पशु आहे असं म्हणायला जातंय काय त्याचं? जन्म मुंबईत गेला त्याचा. मुंबईकरांना गायींपेक्षा अंधेरीच्या गोठ्यांतील म्हशी जास्त पाहायला मिळतात. एरवी गाय फक्त कॉंग्रेसच्या जाहिरातीत दिसायची. नंतर तीही गेली."

मग माझ्या लक्षात आलं. मी नम्रपणे म्हणालो,"महाराज, ते जयंत सावरकर. ते बिचारे कुठले या विषयावर बोलणार? त्यांना प्रत्यक्षात सोडा, नाटका सिनेमात सुद्धा फार बोलू देत नाहीत. आम्ही विचारलं ते स्वातंत्र्यवीर सावरकरांविषयी."

स्वामीजी स्तब्ध झाले. सावधगिरीने म्हणाले,"असं असं! ते सावरकर होय? काय तेजस्वी विचार होते त्यांचे! पोहायचेही उत्तम! उगाच नाही बोटीतून तडक खवळलेल्या दर्यात उडी मारून पोहत किनाऱ्याला लागले. जाज्वल्य देशप्रेम असल्याशिवाय हे होत नाही." आम्ही विचार करू लागलो.  मागे पोहायच्या क्लासला गेलो होतो.  सरांनी कमरेला डालड्याचा डबा बांधून अचानक पाण्यात ढकलले होते.  तेव्हा कसेबसे बाहेर पडून सरांच्या नावाने ठणाणा करत तडक घरी गेलो होतो. त्याऐवजी धीर धरून "ने मजसी ने परत" म्हटलं असतं तर आज पोहायला आलं असतं.

"परंतु स्वामीजी, ते गाय हा एक उपयुक्त पशु…"  एक हात वर करून त्यांनी मला चूप केले आणि ते कडाडले,"अरे मातेची उपयुक्तता पाहतोस? ज्या मातेने तुला जन्म दिला, तुझे पालनपोषण केले, जिच्या दुधावर तू वाढलास त्या मातेला असं म्हणशील?" माझ्या डोळ्यासमोर आमचा गावातला बाबा गवळी आणि त्याच्या मागून निमूटपणे चालणारी त्याची म्हैस आठवली. तिच्या दुधावर आम्हीच काय आमची अख्खी आळी वाढली होती. "स्वामीजी, तसं विचार करू गेलं तर, मी आयुष्यात एकदाच गाईचं दूध घेतलं होतं. तेही कावीळ झाली होती म्हणून  आयुर्वेदिक औषध घ्यायला सक्काळी उठून दादरला जात होतो तेव्हा. वैद्यबुवा ते औषध गाईच्या दुधाबरोबर घ्यायला लावायचे. एरवी हिंदुस्थानात गाईपेक्षा म्हशीच्या दुधावर वाढणारी जनता जास्त आहे. मग म्हशीला सुद्धा संरक्षण नको? म्हशीनं कुणाची गाय मारली आहे? खुद्द ज्ञानेश्वरांनीही वेद वदवून घेण्यासाठी रेड्याला प्रेफरन्स दिला होता. रेड्याचा आवाज गायबैलापेक्षा घनगंभीर असतो, मंत्र वगैरे ऐकायला छान वाटलं असणार. शिवाय आमच्या हफिसातला महंमद चपरासी म्हणतो, तुम्ही भटा बामणांनी अभक्ष्य भक्षण करायला सुरुवात केल्यापासून त्याला कुक्कुट किंवा अजापुत्राचे मांस परवडत नाही. त्याने कुठे जावे? " आम्ही धाडस करून विचारले.

आता महाराज आमच्याकडे मारक्या बैलाप्रमाणे पाहत होते. तेणेयोगे आमच्या ठायी भय उत्पन्न झाले आणि आम्ही तत्काळ तेथून बाहेर पडलो. ब्रह्मवादिनीचे बोलणे लक्षात ठेवून आम्ही आता एक मध्यम आकाराची गाय पाळून रोज उपलालन कर्म करावे असे ठरवले आहे.

ढवळ्या आन पवळ्या

जे आम्ही पैले छूटलाच म्हणालो होतो तेच झाले. मोदी आणि केजरीवाल यांनी बैलजोडीसारखे काम करावे असे आता खुद्द घनसंघिष्ट गोविंदाचार्यच म्हणाले आहेत. स्वत: गोविंदाचार्य जयप्रकाश नारायणांच्या मुशीतून तयार झालेले आहेत. "संपूर्ण क्रांती"च्या नाऱ्यात त्यांनी महत्वाचा बदल सुचवून त्याला "समग्र क्रांति" केले.  नुसताच भारत देश आणि हिंदुस्थान या दोहोंत जितका फरक आहे तेवढा फरक संपूर्ण आणि समग्र या दोन शब्दांत आहे. क्रांती म्हटलं की लोकांना क्रांती रेडकर आठवते, पण क्रांति म्हटलं की वासुदेव बळवंत फडके आठवतात. नुसत्या र्हस्व "ति" आणि दीर्घ "ती" मुळे एवढा फरक पडतो, तेव्हा "संपूर्ण क्रांती" चे "समग्र क्रांति" करणे ही छोटी गोष्ट नाही हे वाचकांनी ध्यानात घ्यावे. इतके दिवस ते आरममध्ये उभे राहून परिस्थितीचे विश्लेषण करत होते. आम्हीही उभे राहून असेच विश्लेषण करत असतो. पण लोकांना ते बघवत नाही. तुम्ही नुसतीच बघेगिरी करता अशी आमच्यावर टीका होते. असो. विश्लेषण खूपच असह्य झाल्यावर ते दक्ष झाले आहेत आणि त्यांनी आज्ञा केली आहे. आता स्वयंसेवकाने ती केवळ पाळावयाची आहे. ती पाळली जाईलच यात शंका नाही. संघाची शिस्तच तशी आहे. आम्ही बोंबलून हेच सांगत होतो तर "स्वयंसेवकाने प्रथम आपला गणवेष, दंड आणि टोपी याकडे लक्ष दिले पाहिजे. तुझ्या चड्डीला पुरेशी खळ नाही, दंड कानापेक्षा उंच झाला आहे, टोपीचा कोन प्रजासमाजवादी झाला असून राष्ट्र सेवादलाकडे झुकला आहे. स्वयंसेवकाने संपत म्हटल्यावर संपत आणि विकीर म्हटल्यावर विकीर करावे, बौद्धिकाच्या वेळेस केवळ ऐकण्याचे काम करावे. " असे आम्हाला सांगण्यात आले. त्यानुसार मग आम्ही चूप बसलो. दोन्ही बैलांकडे सध्या नुसते पाहतो आहोत. एक बैल सुलक्षणी असून त्याची चाल डौलदार आहे, डेरेदार वशिंड आहे, काठेवाडी वळणदार शिंगे आहेत, किनखापी झूल ल्यायली आहे, मुद्रा कनवाळू असून ओझे ओढायला वाघ आहे. दावणीतून मोकळा सोडला तरी तडक शेताशिवाय कुठेही जात नाही. नाव ढवळ्या ठेवले आहे. बैल असूनही रोज दहा शेर दूध देत असल्याची वदंता निर्माण झाली आहे. दुसरा अवखळ असून, प्रकृतीने अंमळ तोळामासा आहे, दावणीला अजिबात बांधून चालत नाही, तत्काळ भुईवर अंग लोटून देतो, पाय ताठ करतो, पाहणाऱ्यास वाटते आटोपला कारभार. पण सोडताक्षणी टुणकन उडी मारून उठतो आणि पळत सुटतो.  कामास बरा आहे, पण भारी तुडतुड्या. सरळ रेषेत काही नांगर चालत नाही. मुलाने भुईवर रेघोट्या माराव्यात तशी नांगरणी होते. पुन्हा कामास लावावे तर जोखड झुगारून पळत तडक गोठ्यात जाऊन उभा राहतो. जोरात हाकावे म्हणून शेपटी पिरगळावयास जावे तर जागेवर थांबून मूत्रविसर्जनाचे कार्य सुरू होते.

बैलांच्या अनेक जोड्या आपल्या भारतवर्षाने पाहिल्या आहेत. महाराष्ट्रातच गेली अनेक वर्षे खिल्लारी बैलांची जोडी होतीच. त्यातील एक बैल तर खास वंशाचा वारसा घेऊन आलेला. पूर्वीचे ते गायवासरू आठवा जरा. पक्षातील अनेक बैलांच्या धक्काबुक्कीने खंगलेली ती गाय, तिच्या आचळांना ढुशा देणारे ते वासरू. तेच मोठे झाले. खंगलेली गाय मरण केव्हाच पावली. मग पक्षाच्या इतर बैलांनी परदेशातून जर्सी गाय आयात केली म्हणून एका कावेबाज बैलाने तो गोठा सोडून त्याने स्वत:चा पिळवणूकीचा (पक्षी:पिळून दूध काढणे) धंदा सुरू केला. एव्हाना ते वासरू आता मोठे झाले होते, पंचक्रोशीत त्याच्या खुरांना आव्हान देणारे कुणी नव्हते. हा फुटून निघालेला बैल काही ताकदवान नव्हता, पण इतर बैलांना झुंजवत ठेवून आपल्याला हवी ती गाय आणि गवत मिळवणारा होता. साहजिकच दोघेही एकत्र येणे अटळ होते. धंदा एकच असल्याने ही जोडी जमली. शेजारी शेजारी चालत असताना शिंगे एकमेकांत अडकत, जखमा होत, पण तरीही एकाच ध्येयाच्या ध्यासाने ही जोडी बरीच वर्षे टिकली. पुढे अवर्षणाचा काळ आला. जोडी फुटली.

आणखी एक गोssssड जोडी महाराष्ट्राने पाहिली. पण ही जोडी सामान्य नव्हती. एक कमळा नावाची म्हैस आणि दुसरा चक्क चट्टेरी पट्टेरी वाघ! म्हैस अस्सल कोकणस्थ असल्यामुळे शिंगे आणि जीभ तीक्ष्ण होती. आणि वाघ डरकाळ्या फोडण्यात, प्रसंगी चावण्यात पटाईत होता. मुंबई आणि आजूबाजूच्या परिसरात त्याचा मोकाट वावर होता. पण म्हणतात ना देवाची करणी आणि नारळात पाणी. दोघांचं चक्क प्रेम जमलं. मग प्रेमात पडलेले पुरुष बुद्धी गहाण टाकतात तसंच काहीसं वाघाचं झालं. वाघानं धडपडत जाऊन शिकार करावी, म्हशीनं गोठ्यात बसून थंडपणे रवंथ करावा. असं पंचवीस वर्षं चाललं. वाघाची चाळीशी आली. म्हशीला चाळशी लागली. आयडेण्टिटी क्रायसिस निर्माण झाला. धुसफूस वाढली. वाघ म्हणाला,"मी आहे म्हणून तू आहेस. एक क्षण एकटी टिकायची नाहीस या जंगलात.". म्हैस फणकाऱ्यानं म्हणाली,"आहा! तोंड बघा! लग्नाला उभी राहिले तर पन्नास जण रांग लावतील." यानं डरकाळी फोडली, तिनं भ्यां केलं. त्यानं दात विचकले, हिनं शिंगं दाखवली. झालं, जोडी फुटली.

आता बरेच दिवसांनी आमच्या ढवळ्याला शोभेलसा पवळ्या सांगून आला आहे. उत्तम स्थळ आहे. गोविन्दाचार्यांनी दोघांच्या पत्रिका पाहिल्या आहेत. छत्तीस काही नाही, पण बरेचसे गुण जमताहेत. कामे खूप पडली होतीच. शेतात नांगरणी होती, भाजणी होती, मळणी होती. घरातही काही कामे कमी नव्हती. बागेला पाणी देण्यासाठी विहिरीला पोहरा लावला होता, तो ओढायचे काम होते, शिवाय नुकताच गोबरग्यासचा प्लांट टाकला होता, त्यात मोलाची "भर" टाकायची होती. पण चालले होते भलतेच. ढवळ्याने घरचीही कामे करावीत, शेतात नांगरायलाही जावे आणि पवळ्याने गावभर कोंडाळी धुंडाळत हिंडावे, रात्री वस्तीला गोठ्यात यावे असे चालले होते.म्हणूनच आम्ही म्हणत होतो. ढवळ्यास आपले शेतात काम करू द्या, या पवळ्याला घरच्या आवाठ्यात फिरू द्या. गोबरग्यासच्या टाकीला उत्तम शेण तरी देईल. निदान घरास फुकट ग्यासपुरवठा तरी होईल. शिवाय त्यावर  ओसरीतील दिवा तरी चालेल निदान वर्षभर. वीजबिल तेवढेच कमी. कसे? बरे झाले घरच्याच व्हेटरनरी डॉक्टरने सांगितले. न्हाव्याने काख भादरण्यास आणि व्हेटरनरी डॉक्टरने एनिमा देण्यास कचरू नये. डॉक्टरला पुढे चार दिवस जेवणे कठीण जाते पण बैलाचे तरी पोट साफ होते.